मार्क्सवाद र चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टी (सीसीपी) को आलोचना गरेको आरोपमा एक कलेज विद्यार्थीलाई निष्कासन गर्ने चीनको निर्णयले विश्वविद्यालयहरूभित्र राजनीतिक बहसका लागि उपलब्ध ठाउँ कति साँघुरो हुँदै गएको छ भन्ने कुरालाई स्पष्ट रूपमा उजागर गरेको छ। शैक्षिक संस्थालाई विचारको स्वतन्त्र आदान–प्रदानको थलो मानिने परम्परागत बुझाइभन्दा टाढा, चिनियाँ क्याम्पसहरू क्रमशः वैचारिक अनुशासनको विस्तारस्थलमा रूपान्तरण हुँदै गएका संकेत यस घटनाले दिएको छ।
सियानस्थित नर्थवेस्ट युनिभर्सिटीमा घटेको यो घटनाले आधिकारिक विचारधारासँग असहमत अभिव्यक्तिलाई बहस र संवादको विषय बनाउने साटो अनुशासनात्मक कारबाहीको आधार बनाइँदै गएको वास्तविकतालाई प्रतिबिम्बित गर्छ। विशेषगरी मार्क्सवाद र पार्टी–केन्द्रित कथनलाई चुनौती दिने आवाजहरूलाई संस्थागत असहिष्णुताको दृष्टिले हेरिनु चीनको उच्च शिक्षामा बढ्दो प्रवृत्ति जस्तै देखिन थालेको छ।
यो मुद्दा चिनियाँ सामाजिक सञ्जालमा विश्वविद्यालयको आन्तरिक अनुशासनात्मक सूचनाको चुहावटपछि बाहिर आएको हो। उक्त दस्तावेजअनुसार, २०२३ मा भर्ना भएका भौतिकशास्त्रका एक विद्यार्थीले अनिवार्य राजनीतिक सिद्धान्त कक्षाहरूमा मार्क्सवादी र सीसीपी–अनुकूल दृष्टिकोणलाई पटक–पटक प्रश्न गरेका थिए। चार जना सहपाठीले उनलाई पार्टीको वैधता अस्वीकार गरेको र आधारभूत वैचारिक दावीहरूमा विवाद गरेको भन्दै रिपोर्ट गरेका थिए।
चिनियाँ विश्वविद्यालयहरूमा यस्ता राजनीतिक सिद्धान्त पाठ्यक्रम अनिवार्य छन्, जसको उद्देश्य विद्यार्थीहरूलाई आधिकारिक पार्टी कथासँग वैचारिक रूपमा पङ्क्तिबद्ध गराउनु हो। तर यही कक्षामा उठेका असहमत विचारहरूलाई ‘अनुपयुक्त टिप्पणी’ का रूपमा व्याख्या गर्दै २०२४ मा उक्त विद्यार्थीमाथि औपचारिक अनुशासन लागू गरियो। अन्य धेरै शिक्षा प्रणालीमा यस्ता कक्षाहरूमा बहस र असहमति सामान्य मानिए पनि, चीनमा यसले सजायको रूप लिनु क्याम्पसहरूमा राजनीतिक अभिव्यक्तिप्रति बढ्दो संवेदनशीलताको संकेत हो।
सेप्टेम्बर १६ मा ‘नयाँ युगको लागि चिनियाँ विशेषताहरू सहितको समाजवादमा सी जिनपिङ विचार’ सम्बन्धी कक्षामा अवस्था निर्णायक मोडमा पुगेको देखिन्छ। कम्युनिस्ट आदर्श र चीनको राष्ट्रिय पुनरुत्थानबीचको सम्बन्धबारे प्रश्न गर्दा, विद्यार्थीले दुवैबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध नरहेको र साम्यवाद बिना पनि देश समृद्ध हुन सक्ने टिप्पणी गरेका थिए। त्यसपछि उनले सीसीपी पतन भएमा मार्क्सवादी प्राध्यापकहरूले विश्वविद्यालय नजिकै ‘सडक स्टल राखेर गुजारा गर्नुपर्ने’ भन्ने कटाक्षपूर्ण भनाइ दिएका थिए, जसले कक्षाकोठाको तनाव थप बढाएको बताइन्छ।
नोभेम्बर २१ मा विश्वविद्यालयको अनुशासन समितिले विद्यार्थीले “कक्षाकोठाको शिक्षण व्यवस्था गम्भीर रूपमा विघ्न पुर्याएको” निष्कर्ष निकाल्दै निष्कासनको निर्णय गर्यो। विश्वविद्यालयले यो निर्णय सार्वजनिक रूपमा घोषणा नगरे पनि, चुहिएको कागजातले शिक्षाविद् र कानुनी वृत्तमा व्यापक बहस जन्माएको छ। राजनीतिक संवेदनशीलताका कारण धेरैजसो टिप्पणी गुमनाम रूपमा आएका छन्।
सियान, चोङकिङ लगायतका शहरका शिक्षाविद्हरूले यस घटनाले विश्वविद्यालयहरूले वैचारिक असहमतिलाई कसरी ह्यान्डल गर्छन् भन्ने तरिकामा आएको परिवर्तनलाई देखाएको बताएका छन्। शान्सी टेलिभिजनका एक सेवानिवृत्त पत्रकारका अनुसार, मार्क्सवाद, साम्यवाद र सीसीपीको इतिहासबारे छलफल पहिले सामान्य कक्षाकोठा संवादकै हिस्सा हुन्थ्यो। ती बहसहरू भावनात्मक भए पनि प्रायः परामर्श र थप छलफलमै सीमित रहने गर्थे, औपचारिक सजाय दुर्लभ थियो।
कानुनी विज्ञहरूले पनि विद्यार्थीका टिप्पणी उत्तेजक भए तापनि चिनियाँ कानुन उल्लङ्घन नगर्ने बताएका छन्। चोङकिङस्थित एक वकिलले विचारधाराप्रतिको अविश्वासलाई अपराध मान्न नमिल्ने र उक्त अभिव्यक्ति व्यक्तिगत विचारको दायराभित्र पर्ने उल्लेख गरे। तर उनले विश्वविद्यालयहरू यस्तो राजनीतिक संरचनाभित्र सञ्चालन हुन्छन् जहाँ वैचारिक अनुरूपतालाई प्राथमिकता दिइन्छ, विशेषतः युवामाझ पार्टी कथालाई सुदृढ पार्न क्याम्पसहरूलाई प्रमुख माध्यम बनाइँदै गएको सन्दर्भमा।
हालका वर्षहरूमा चीनभर धेरै विश्वविद्यालयमा मार्क्सवाद संस्थान स्थापना हुनु र राज्य मिडियाले ‘वैचारिक जोखिम नियन्त्रण’ मा जोड दिनु यसै व्यापक रणनीतिको अंश हो। यसले विद्यार्थी र शिक्षक दुवैको विचार र अभिव्यक्तिमा निगरानीको दबाब बढाएको छ। सहपाठी वा प्राध्यापकलाई रिपोर्ट गर्ने संस्कृति फैलँदै जाँदा, केही संकाय सदस्यहरूले यस अवस्थालाई चीनका विगतका राजनीतिक अभियानहरूसँग तुलना गर्न थालेका छन्।
यस सन्दर्भमा चोङकिङ नर्मल युनिभर्सिटीका प्राध्यापक ताङ युनको घटना स्मरणीय छ, जसलाई २०१९ मा कक्षामा व्यक्तिगत विचार व्यक्त गरेपछि विद्यार्थीहरूले रिपोर्ट गरेका थिए। पछि उनको शिक्षण प्रमाणपत्र खोसियो र पदावनत गरियो। यस्ता घटनाहरू पूर्ण रूपमा दस्तावेज नभए पनि, क्याम्पस जीवनलाई आकार दिने शक्ति सम्बन्ध र वैचारिक प्रवर्तनको विस्तारलाई बुझ्न पर्याप्त संकेत दिन्छन्।
राजनीतिक कथनका आधारमा निष्कासन चीनमा पहिले पनि भएका छन्, तर संस्थागत प्रतिष्ठा र सामाजिक प्रभावका कारण ती विरलै सार्वजनिक हुन्छन्। प्रायः चेतावनी वा आन्तरिक मूल्याङ्कनमै सीमित रहने यस्ता मामिलामा यस पटकको निष्कासनले संस्थाले सहन नसक्ने वैचारिक सीमा कहाँ तानिएको छ भन्ने प्रश्न उठाएको छ।
निष्कासित विद्यार्थीको भविष्य अनिश्चित छ। उनी निर्णयविरुद्ध अपील गर्ने कि अन्यत्र पुनः भर्ना खोज्ने भन्ने स्पष्ट छैन। चीनभित्र यसबारे अनलाइन छलफल न्यून देखिन्छ, किनकि सम्बन्धित धेरै पोस्ट छिट्टै मेटाइएका छन्। यसले सेन्सरशिपको कडाइ र प्रयोगकर्ताहरूको आत्म–संयम दुवैलाई झल्काउँछ।
यस घटना चीनभर विश्वविद्यालयहरूले ‘सी जिनपिङ विचारधारा’ मा जोड अझ गहिरो बनाइरहेको समयसँग मेल खान्छ, जहाँ प्रारम्भिक शिक्षादेखि स्नातकोत्तर तहसम्म वैचारिक पङ्क्तिबद्धता सुनिश्चित गर्ने पाठ्यक्रम विस्तार भइरहेको छ। राजनीतिक शिक्षालाई राष्ट्रिय सुरक्षा र सामाजिक स्थिरताको आधार मानिँदा, शैक्षिक क्षेत्रमा आधिकारिक लाइनबाट विचलन झन् कडा निगरानीमा पर्ने देखिन्छ।
अन्ततः, यो निष्कासन केवल एक विद्यार्थीको व्यक्तिगत मामिला होइन। यसले चीनको उच्च शिक्षा प्रणालीमा अभिव्यक्तिको सीमाना कहाँसम्म खुम्चिएको छ भन्ने गम्भीर प्रश्न उठाउँछ र क्याम्पसहरूमा वैचारिक अनुरूपताको कडा कार्यान्वयनतर्फको स्पष्ट संकेत प्रदान गर्दछ।
