चीनको रकेट प्रक्षेपणसम्बन्धी लापरवाह व्यवहारले देशभित्र र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा गम्भीर चिन्ता उत्पन्न गरेको छ। हालै तिब्बतको मङ्ग्रा काउन्टीमा भएको घटनामा चिनियाँ रकेटको ज्वलनशील भग्नावशेष खुला घाँसेमैदानमा खस्दा ठूलो आगलागी भयो र बाक्लो, विषाक्त सुन्तला रंगको धुवाँ फैलियो।
केही दिनअघि अर्को समान घटना किङ्घाई प्रान्तको गुइनान काउन्टीमा घट्यो, जब लङ मार्च–२डी रकेटको पहिलो चरण दुर्घटनाग्रस्त भयो। अक्टोबर १३ मा उत्तर–पश्चिम चीनको जिउक्वान उपग्रह प्रक्षेपण केन्द्रबाट गरिएको उक्त प्रक्षेपणले शियान–३१ उपग्रहलाई सफलतापूर्वक कक्षामा पठायो। तर, रिपोर्टहरूका अनुसार रकेटको पहिलो चरण अनियन्त्रित रूपमा पृथ्वीमा खस्यो, जसका कारण उत्पन्न विषाक्त धुवाँ र विस्फोटले स्थानीय समुदायहरूमा गम्भीर सुरक्षा र स्वास्थ्य जोखिम निम्त्यायो।
यी घटनाहरूले चीनका बारम्बार हुने अन्तरिक्ष प्रक्षेपणहरूबाट उत्पन्न भग्नावशेषले वातावरणीय र मानव सुरक्षा दुवैमा पारिरहेको असरबारे बढ्दो चिन्तालाई फेरि एकपटक उजागर गरेका छन्।
चीनको विवादास्पद अन्तरिक्ष कार्यक्रम अहिले अन्तर्राष्ट्रिय निरीक्षणको केन्द्रमा परेको छ। चिनियाँ अधिकारीहरूले आफ्नो अन्तरिक्ष पहलहरू “पूर्णतया शान्तिपूर्ण” रहेको दाबी गर्दै आएका छन् र अन्तरिक्ष फोहोर घटाउने उपायहरू – जस्तै रकेटका खर्च भइसकेका चरणहरूको सुरक्षित विसर्जन र भग्नावशेष न्यूनिकरण प्रविधिको विकास – लागू गरिएको बताउँछन्। तर, व्यवहारमा रकेटका भग्नावशेषहरू तिब्बत र पश्चिमी चीनका बस्ती नजिकका क्षेत्रमा अनियन्त्रित रूपमा खस्ने क्रम जारी छ, जसले गम्भीर मानवीय र वातावरणीय चिन्ता निम्त्याइरहेको छ।
वातावरणविद्हरू र अन्तरिक्ष नीति विशेषज्ञहरूले चीनको प्रक्षेपण अभ्यासबारे बारम्बार चेतावनी दिएका छन्। उनीहरूले अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष कानुन, विशेषतः १९६७ को बाह्य अन्तरिक्ष सन्धि (Outer Space Treaty – OST) अन्तर्गत चीनको प्रतिबद्धतामाथि प्रश्न उठाएका छन्। उक्त सन्धिले अन्तरिक्ष अन्वेषणका क्रममा राज्यहरूको दायित्व, जिम्मेवारी र हानिकारक प्रदूषण रोकथाममा विशेष जोड दिएको छ।
डेनभर जर्नल अफ इन्टरनेशनल ल एन्ड पोलिसीमा प्रकाशित “अन्तरिक्ष भग्नावशेषमा चीनको योगदान र बाह्य अन्तरिक्ष सन्धिको यसको उल्लङ्घन” शीर्षकको लेखमा चीनले आफ्ना रकेट चरणहरूलाई बसोबास क्षेत्रमाथि अनियन्त्रित रूपमा खस्न दिने अभ्यासलाई अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताको उल्लङ्घन र मानव जीवनमाथिको जोखिमका रूपमा चित्रण गरिएको छ।
शियान–३१ मिशन प्रविधिक रूपमा सफल भए तापनि, लङ मार्च–२डी रकेटको अनियन्त्रित खसाइले चीनभित्र र विश्वभर गहिरो सुरक्षा र वातावरणीय चिन्ता पुनः जगाएको छ।
अर्को घटनामा अष्ट्रेलियामा भेटिएको जलिरहेको अन्तरिक्ष भग्नावशेष पनि चिनियाँ रकेटबाट आएको हुनसक्ने अनुमान गरिएको छ। स्काई न्यूजका अनुसार, पश्चिमी अष्ट्रेलियाको न्युम्यान नजिक खानी मजदुरहरूले धुवाँ उठिरहेको धातुको ठूलो टुक्रा फेला पारेका थिए। अष्ट्रेलियाली अन्तरिक्ष एजेन्सीले उक्त वस्तुले तत्काल कुनै खतरा नल्याएको बताए पनि यसको उत्पत्ति पुष्टि गर्न अनुसन्धान थालेको छ।
प्रारम्भिक विश्लेषणले उक्त भग्नावशेष कार्बन फाइबरबाट बनेको र पहिल्यै चिनिएका चिनियाँ रकेट भागहरू – जस्तै कम्पोजिट–ओभररेप्ड प्रेसर भेसल वा इन्धन ट्याङ्की – सँग मिल्दोजुल्दो भएको देखाएको छ।
फ्लिन्डर्स विश्वविद्यालयकी अन्तरिक्ष पुरातत्वविद् डा. एलिस गोर्मनका अनुसार, यो वस्तु सेप्टेम्बर अन्त्यमा प्रक्षेपण गरिएको चिनियाँ जिलोङ रकेटको चौथो चरणबाट आएको हुनसक्छ। उनका अनुसार, यो टुक्रा वायुमण्डलमा पुनः प्रवेश गर्नु अघि केही हप्तासम्म पृथ्वी वरिपरि परिक्रमा गरिरहेको थियो।
यी घटनाहरू कुनै एक्ला उदाहरण होइनन्। अर्को गम्भीर घटनामा, चीनको लङ मार्च–६ए रकेट तल्लो–पृथ्वी कक्षामा टुक्रिएर सयौँ टुक्रा बनेको ठूलो भग्नावशेषको बादल उत्पन्न भयो। अगस्ट २०२४ मा ताइयुआन उपग्रह प्रक्षेपण केन्द्रबाट प्रक्षेपण गरिएको उक्त रकेटले १८ G६० उपग्रहहरू बोकेको थियो, जुन शाङ्हाइ स्पेसकमको हजार पाल तारामण्डल (Thousand Sail Constellation) परियोजनाको अंश थियो।
सीएनएनका अनुसार, लियोल्याब्सको रडार तथ्याङ्कले उक्त विस्फोटबाट ७०० देखि ९०० टुक्रासम्मको भग्नावशेष बनेको पुष्टि गरेको छ। यो मेगा–कन्स्टेलेशनले १४,००० उपग्रह तैनाथ गर्ने योजना बनाएको छ, जसले स्पेसएक्सको स्टारलिंक नेटवर्कसँग प्रतिस्पर्धा गर्न खोजिरहेको छ। विज्ञहरूले चेतावनी दिएका छन् कि यसले तल्लो–पृथ्वी कक्षामा टक्करको जोखिम झनै बढाउँछ।
रकेटको प्रणोदन प्रणालीमा खराबी भएर यो विस्फोट भएको अनुमान गरिएको छ। अहिले पनि करिब १,००० परित्यक्त रकेट भागहरू तल्लो–पृथ्वी कक्षामा घुमिरहेका छन्, जसले क्यास्केड प्रभाव (cascade effect) — अर्थात् टक्करबाट झनै बढी भग्नावशेष उत्पन्न हुने अवस्था — निम्त्याउने खतरा बढाएको छ।
२०२२ मा अर्को लङ मार्च–६ए रकेट विस्फोट हुँदा ३२० देखि १,५०० किलोमिटर उचाइबीच ५०० भन्दा बढी टुक्रा उत्पन्न भएका थिए, जसले अन्तरिक्ष फोहोरको समस्या अझ गम्भीर बनाएको थियो।
यदि चीनका आगामी प्रक्षेपणहरूबाट पनि यस्ता घटनाहरू दोहोरिए भने, विज्ञहरू चेतावनी दिन्छन् कि पृथ्वी वरिपरिको कक्षीय वातावरण “टिपिङ बिन्दु” (tipping point) मा पुग्न सक्छ, जसपछि भविष्यका अन्तरिक्ष मिसनहरू नै जोखिमपूर्ण बन्नेछन्। यसले अन्तरिक्ष फोहोर नियन्त्रणका लागि विश्वव्यापी रूपमा कडा दिशानिर्देश र प्रभावकारी अन्तर्राष्ट्रिय अनुगमन प्रणालीको आवश्यकता झनै तीव्र बनाएको छ।
चिनियाँ अधिकारीहरूले भने देशले सक्रिय भग्नावशेष हटाउने प्रविधि विकास गरिरहेको र अन्तरिक्ष परिस्थितिजन्य सचेतना (situational awareness) सुधार गरिरहेको दाबी गर्छन्। चीन राष्ट्रिय अन्तरिक्ष प्रशासन (CNSA) का उप–प्रशासक बियान झिगाङका अनुसार, चीनले भग्नावशेष अनुगमन, प्रारम्भिक चेतावनी प्रणाली र कक्षामा सक्रिय हटाउने कार्यका लागि शीर्ष–स्तरीय योजना अघि बढाइरहेको छ।
तर, आलोचकहरूको भनाइमा यी दाबीहरू मुख्यतः प्रचारात्मक छन्। अनियन्त्रित पुनः प्रवेश रोक्न बारम्बार असफलता र प्रक्षेपणका बेला वातावरणीय सुरक्षाको कमजोर रेकर्डले चीनका आधिकारिक आश्वासन र वास्तविक व्यवहारबीचको विश्वसनीयता खाडल अझ गहिरो बनाएको छ।
हालका वर्षहरूमा चीनको अन्तरिक्ष गतिविधि तीव्र गतिमा विस्तार भएको छ — आफ्नै अन्तरिक्ष स्टेशन सञ्चालनदेखि प्रक्षेपण आवृत्ति वृद्धि र विशाल उपग्रह तारामण्डल विकाससम्म। तर, यो द्रुत विस्तार भारी वातावरणीय मूल्यमा आएको छ, जसले यसको अन्तरिक्ष महत्वाकांक्षाको दिगोपनबारे गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ।
रणनीतिक योजना र दिगोपनबीना रकेट प्रक्षेपणमा निरन्तर वृद्धि हुनुले प्रविधिक प्रगति र वातावरणीय संरक्षणबीच दीर्घकालीन द्वन्द्व सिर्जना गर्ने जोखिम बोकेको छ। यस्ता अभ्यासहरूले संयुक्त राष्ट्रसंघका जैविक विविधता लक्ष्यहरू कमजोर पार्न सक्छन् र अन्य अन्तरिक्ष शक्तिहरूसँगको तनाव पनि बढाउन सक्छन्।
विज्ञहरूको धारणा छ कि संयुक्त राज्य अमेरिका र अन्य प्रमुख देशहरूले चीनलाई पारदर्शी रणनीतिक योजना र जिम्मेवार अन्तरिक्ष व्यवहारका अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताहरू पालन गर्न दबाब दिनुपर्छ। जबसम्म चीनले आफ्ना महत्वाकांक्षालाई विश्वव्यापी दिगोपनका सिद्धान्तहरूसँग सन्तुलनमा ल्याउँदैन, यसको अन्तरिक्ष दौड वातावरणीय र भू–राजनीतिक दुवै जोखिममा परिणत हुनेछ — कक्षामा र पृथ्वीमा समान रूपमा। संसारले बेइजिङलाई त्यसो गर्न अनुमति दिनु हुँदैन।
