चीन यस वर्ष अभूतपूर्व गर्मीको लहरबाट प्रभावित भएको छ। जलवायु परिवर्तनसँगै शहरीकरण, शहरी ताप टापु (UHI) प्रभाव, र जीवाश्म इन्धनमा बढ्दो निर्भरता प्रमुख कारणका रूपमा देखिएका छन्। यसले कृषि उत्पादन, जलस्रोत, खाद्य सुरक्षा र मानव स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पारेको छ। साथै, निरन्तर गर्मीका कारण आर्थिक गतिविधिमा समेत अवरोध सिर्जना भई देशको सकल घरेलु उत्पाद (जीडीपी) करिब एक प्रतिशत बिन्दुले घट्ने आकलन गरिएको छ।
जुलाई २०२५ मा मात्र चीनको थर्मल पावर उत्पादन ६०२ अर्ब किलोवाट-घण्टा (kWh) पुगेको छ, जुन अघिल्लो वर्षको तुलनामा ४.३ प्रतिशत बढी हो। चरम गर्मीका कारण एक हप्तामै बिजुलीको माग १.५ अर्ब किलोवाट नाघेको थियो—यो चीनको इतिहासमै पहिलोपटक हो। सोही महिनामा चीनले उच्च तापक्रमका दिनहरूको रेकर्ड अनुभव गर्यो, जहाँ १५२ राष्ट्रिय मौसम पर्यवेक्षकहरूले ४० डिग्री सेल्सियसभन्दा माथिको तापक्रम मापन गरेका थिए। लामो गर्मीको लहरपछि अधिकारीहरूले विद्युत् आपूर्ति संकट र स्वास्थ्य जोखिमबारे चेतावनी जारी गरेका छन्।
शहरीकरण र औद्योगिकीकरणको अव्यवस्थित विस्तारले समस्या झन् जटिल बनाएको छ। NYU सांघाईका सहायक प्राध्यापक गुआन चेङ्घेले मानव निर्मित पूर्वाधारलाई प्रमुख दोषी ठहर गर्दै भने, “यो निर्णायक समय हो। चीनले नयाँ शहरहरू निर्माण गर्दा जलवायु परिवर्तनले त्यहाँ बस्ने मानिसलाई कसरी प्रभावित गर्छ भन्नेबारे गम्भीर सोच्नुपर्छ।”
तिब्बतमा खानी, ऊर्जा, पूर्वाधार र शहरीकरण परियोजनामा वृद्धि हुँदा पारिस्थितिक सन्तुलन भंग भएको छ। सामान्यतया चिसो रहँदै आएको तिब्बतका केही क्षेत्रमा अहिले UHI को अनुभव भइरहेको छ। घरेलु आवश्यकताका लागि जलविद्युतमा अत्यधिक निर्भरता पनि समस्या थपिने कारण बनेको छ। केन्द्रीय तिब्बती प्रशासनका तत्कालीन राजनीतिक प्रमुख लोबसाङ साङ्गेले भनेका छन्, “तिब्बतमा चीनद्वारा गरिएको शहरीकरणले तापक्रम बढाएको छ, जसको परिणामस्वरूप विगत ५० वर्षमा हिमनदीहरूको आधा हिस्सा पग्लिएको छ।”
गर्मीका कारण मानव स्वास्थ्यमा गम्भीर असर परेको छ। झेजियाङ प्रान्तकी ६७ वर्षीया महिला घाममा लामो समयसम्म बस्दा मस्तिष्क रक्तस्राव भई निधन भएकी थिइन्। स्वास्थ्य विज्ञ झुआङ्शी लिहेले भने, “स्वस्थ व्यक्तिहरूले पनि सूर्यबाट जोगिन र घरभित्र बस्नुपर्ने अवस्था आएको छ। यस्तो मौसममा वातानुकूलन भएको स्थानमै बस्नु सबैभन्दा सुरक्षित विकल्प हो।”
शान्डोङको क्विङदाओ विश्वविद्यालयमा विद्यार्थीहरू गर्मीका कारण पीडित भएपछि प्रशासनले पुस्तकालयमा सुत्न अनुमति दियो र पछि छात्रावास सुधार गर्न बाध्य भयो। सो विश्वविद्यालयकै एक कर्मचारीको मृत्यु भएको थियो। शान्सीका किसान झोउ यापिङले भने, “म २० वर्षदेखि गहुँ खेती गर्दै आएको छु, तर यतिविघ्न खडेरी कहिल्यै देखेको छैन।”
झाओकिङका चिकित्सक लु हुईले खेतमा काम गर्ने किसान, श्रमिक र डेलिभरी कामदारहरू अत्यधिक जोखिममा रहेको बताए। उनले भने, “गर्मीको थकान, क्र्याम्प वा स्ट्रोक जस्ता लक्षण देखिए पनि समयमै उपचार नभए गम्भीर रोगतर्फ प्रगति हुन्छ।”
चिनियाँ सरकारी टेन्डर डाटाबेसका अनुसार बेइजिङका थोरै पूर्वाधार योजनामा मात्र ‘पारिस्थितिक लचिलोपन’ उल्लेख गरिएको छ। चीन जैविक विविधता संरक्षण तथा हरित विकास फाउन्डेसनका महासचिव झोउ जिनफेङले भने, “जलवायु संकटप्रति हाम्रो बुझाइ अझै अपर्याप्त छ। त्यसैले योजना र कार्यान्वयन पनि अपुरो हुन्छ।”
गर्मीको लहरले मृत्युदर मात्र होइन, श्रम उत्पादकत्व पनि घटाएको छ। २०२३ मा गर्मीसम्बन्धी मृत्युदर ३०९ प्रतिशतले बढेको अध्ययनले देखाएको छ। १९८६–२००५ को तुलनामा २०१९–२०२३ मा गर्मीसम्बन्धी मृत्यु १.९ गुणाले बढेको छ। अनुमानअनुसार २०६० को दशकसम्म वार्षिक मृत्युदर २९,०००–३८,००० पुग्न सक्छ, जुन ऐतिहासिक स्तरभन्दा १८३–२७५ प्रतिशतले बढी हो।
अनुसन्धानकर्ता झाओ मेङझेनका अनुसार लामो समयको गर्मीले श्रमिकहरूको शारीरिक क्षमता र प्रतिक्रिया क्षमतामा प्रत्यक्ष असर पार्छ, जसले उत्पादकत्व घटाउने मात्र होइन, कामसँग सम्बन्धित दुर्घटनाको जोखिम पनि बढाउँछ। उनले भने, “हाल चिसो रहेका क्षेत्रहरू भविष्यमा असह्य तापक्रम भोग्न सक्छन्।”
अत्यधिक तापक्रम र सुख्खा मौसमले याङ्त्जे नदी आसपासको उर्वर क्षेत्रलाई क्षति पुर्याएको छ। वरिष्ठ विश्लेषक चिम लीका अनुसार, दक्षिणपश्चिमी चीनमा खडेरी बढ्ने चिन्ता रहेको छ। राष्ट्रिय जलवायु केन्द्रका विशेषज्ञ झाई जियानकिङले पनि उत्तरपश्चिमी र सिचुआन क्षेत्रहरूमा खडेरीको विकास भइरहेको बताए।
गर्मीले गहुँ उत्पादनमा ठूलो असर पारेको छ। हेनान प्रान्तका किसान झाङले भने, “यस वर्ष मेरो गहुँ उत्पादन ४० प्रतिशतले घटेको छ। उत्पादन लागत उठाउनै हम्मे परेको छ।” चीनले यसवर्ष गहुँ उत्पादनमा ५ प्रतिशत गिरावट हुने अनुमान गरेको छ, जसले खाद्य सुरक्षामा थप संकट निम्त्याउन सक्छ। विशेषतः व्यापार युद्ध चर्किँदै गइरहेको अवस्थामा यो अझै ठूलो भूराजनीतिक जोखिम बन्न सक्छ। हेनान प्रान्त—जहाँ चीनको गहुँ उत्पादनको तिहाइ हिस्सा हुने गर्छ—मा सरकारले विपद् न्यूनीकरण योजना ल्याएको छ।
