शताब्दीयौं देखि, तिब्बतीहरू, दक्षिणी हिमालय क्षेत्रका मानिसहरू र भारतीय उपमहाद्वीपका अन्य समुदायहरूले आपसी लाभको लागि व्यापार र वाणिज्यमा संलग्न रहेका छन्। कोलकाता शहरको विपरीत हुगली नदीको किनारमा स्थित हावडामा रहेको ‘भोटबागन मठ’ यी प्रारम्भिक सम्बन्धहरूको प्रमाण हो।
तिब्बतसँग व्यापारको सम्भावना देखेपछि, जब भारतका पहिलो ब्रिटिश गभर्नर जनरल वारेन हेस्टिंग्सले १७७४ मा आफ्नो दूत जर्ज बोगलेलाई शिगात्से पठाएका थिए, त्यहाँ बस्ने पञ्चेन लामाले कोलकाता भ्रमण गर्ने तिब्बती लामाहरू र व्यापारीहरूका लागि बौद्ध मन्दिर र पाहुना गृह स्थापना गर्न एक टुक्रा जग्गा मागेका थिए। हेस्टिंग्सले हावडामा एक विशाल भूभाग छुट्याएका थिए।
१८६४ को एंग्लो-भुटान युद्ध र ब्रिटिश भारतमा कालिम्पोङ पहाडहरूको समावेशपछि, कालिम्पोङ शहर, जुन अहिले भारतीय पश्चिम बंगाल राज्यको एक भाग हो, तिब्बतसँग व्यापारको एक समृद्ध केन्द्रमा परिणत भएको थियो। १९५० को दशकका पुराना भिडियोहरूमा कालिम्पोङ बजारमा विभिन्न राष्ट्रियताका मानिसहरू घुमिरहेको देखिन्थ्यो: युरोपेलीहरू टोपी लगाएका, घोडामा चढेका, तिब्बती र भुटानी व्यापारीहरू आफ्नो फराकिलो लुगा र अग्लो जुत्ता लगाएका, र भारतका मैदानी क्षेत्रका व्यापारीहरू ‘धोती’ लगाएका।
तिब्बती व्यापारीहरू चुम्बी भ्याली हुँदै र जेलेप ला र नाथु ला पास पार गर्दै ठूलो संख्यामा आउँथे। तिब्बतबाट ऊनको ठूलो माग थियो, जुन खच्चर कारभानहरूको पछाडि बोकेर लगिन्थ्यो। ती व्यापारीहरूले कालिम्पोङबाट उत्पादित वस्तुहरू फिर्ता लैजान्थे। यस मार्गका अवशेषहरूमा फराकिला ऊनको गोदामहरू र खच्चरहरूको पानी राख्ने स्थानहरू पाइएको छ। तिब्बतमा लगिएको सबैभन्दा चर्चित वस्तु एक अटोमोबाइल थियो, जुन खच्चरहरूको पछाडि ढुङ्गाले लडेर तिब्बतको १३ औं दलाई लामाका लागि पुनः जम्मा गरिएको थियो।
लद्दाख र पश्चिमी तिब्बत बीचको व्यापार सम्बन्ध अझ पुरानो थियो। १७ औं शताब्दीमा, लद्दाखका नामग्याल राजाहरूले प्रसिद्ध पश्मिना ऊनको व्यापारमा एकाधिकार गर्न तिब्बतसँग सम्झौता गरेका थिए। लद्दाखी व्यापारीहरूले पश्मिना बाख्राहरूको ऊन किन्न्थे र यसलाई कश्मीरी शल निर्माताहरूसम्म पुर्याउँथे, जसले यस ऊनबाट उत्कृष्ट पश्मिना शल बुन्थे। लद्दाखी राजाहरूले यस व्यापारबाट समृद्धि कमाए, जसले लद्दाखलाई समृद्ध बनायो।
अरुणाचल प्रदेशको माथिल्लो हिमालय क्षेत्रमा बस्ने मानिसहरू पनि तिब्बतसँग व्यापारमा संलग्न थिए। माथिल्लो सुबानसिरी, सियाङ र लोहितका तवाङ र बोमदीलाका मानिसहरूको तिब्बतका मानिसहरूसँग बलियो व्यापारिक सम्बन्ध थियो।
तर, १९५८ मा चिनियाँ आक्रमण सुरु भयो र यो १९६२ को चीन-भारत युद्धमा परिणत भयो जसले तिब्बत र भारतको सीमा व्यापारलाई समाप्त गरिदियो। जेलेप ला र नाथु ला पासहरू बन्द भए, त्यसपछि अरुणाचल प्रदेश हुँदै तिब्बत जाने मार्ग पनि बन्द भए। लद्दाख र तिब्बत बीचको सीमा भारतीय र चिनियाँ सेनाको क्षेत्र बन्यो। कालिम्पोङ आज आफ्नो गौरवशाली विगतको छायाँ मात्र हो।
१९८८ मा भारतीय प्रधानमन्त्री राजीव गान्धीको चीन भ्रमणपछि र “सीमा व्यापार पुनः सुरु गर्ने प्रोटोकल” मा हस्ताक्षर भएपछि, भारत र तिब्बत बीच दुई सीमा व्यापार बिन्दुहरू खोलिएका थिए; एउटा १९९२ मा उत्तराखण्डको लिपुलेख दर्रा पार र अर्को १९९५ मा हिमाचल प्रदेशको शिपकी ला दर्रा पार। २०१2 मा, लिपुलेखमार्फत भारतीय आयात १.८४ करोड रुपैयाँ थियो भने भारतीय निर्यात ८८ लाख रुपैयाँ थियो। २०११ का तथ्याङ्क अनुसार, आयात १.४९ करोड रुपैयाँ र निर्यात १.१२ करोड रुपैयाँ थियो। यी व्यापार वस्तुहरू भारत र तिब्बतका मानिसहरूको आवश्यकता अनुसार बनाइएका थिए।
सिक्किममा नाथु ला व्यापार मार्ग खोल्ने पहल भारतीय प्रधानमन्त्री अटल बिहारी वाजपेयीले २००३ मा चीन भ्रमण गर्दा गरेका थिए। यो मार्ग २००६ मा व्यापारको लागि खोलिएको थियो। उल्लेखनीय कुरा भनेको, सीमा व्यापारको प्रारम्भ स्थानीय हिमाली क्षेत्रका मानिसहरूलाई सहयोग गर्न भारतबाट आएको थियो।
नाथु ला मार्गमार्फत व्यापारको दायरा अन्य दुई मार्गहरूको तुलनामा फराकिलो छ। २०१६ मा, सिक्किमबाट तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रमा निर्यातको मूल्य रु ६३ करोड भन्दा बढी थियो भने तिब्बतबाट सिक्किममा आयात रु १९ करोड थियो। नाथु ला मार्गमा निर्यातयोग्य वस्तुहरूको सूची ३४ र आयातयोग्य वस्तुहरूको सूची १९ छ।
तर दुर्भाग्यवश, २०२० देखि नाथु ला र अन्य दुई मार्गहरू मार्फत सीमा व्यापार रोकिएको छ जब चिनियाँ सेनाले भारत र चीन बीचको द्विपक्षीय प्रोटोकलहरूको उल्लङ्घन गर्दै पूर्वी लद्दाखका विवादित क्षेत्रहरूमा अचानक घुसपैठ गर्यो। आधिकारिक रूपमा, सीमा व्यापारको निलम्बनको कारण महामारी जनाइएको छ, तर यो सत्य होइन, किनकि महामारी धेरै समयअघि समाप्त भएको थियो र व्यापार विगत पाँच वर्षदेखि निलम्बित छ। निलम्बनको वास्तविक कारण सीमामा चीनको आक्रामक चाल हो, जसको शुरुआत २०१७ मा नाथु ला नजिकै डोकलाम पठारमा घुसपैठबाट भएको थियो।
गान्तोकस्थित नाथु ला सीमा व्यापार संघका महासचिव त्सेफेल तेन्जिङका अनुसार, सीमा व्यापार लामो समयसम्म बन्द हुँदा सिक्किमका सर्वसाधारण र तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रका मानिसहरू पनि प्रभावित भएका छन्। सिक्किम र तिब्बत बीचको व्यापारमा निर्भर लगभग ४०० परिवारले कठिनाइको सामना गरिरहेका छन्। एक वर्षमा, तिब्बतका व्यापारीहरूसँग व्यापार गर्न सिक्किमका व्यापारीहरूलाई ४०० व्यापार पास जारी गरिन्थ्यो। संघले यी व्यापारीहरूलाई वैकल्पिक रोजगारी प्रदान गर्न सिक्किम सरकारलाई पत्र लेखेको छ।
नाथु ला सीमा व्यापार बन्द भएपछि तिब्बती व्यापारी र मजदुरहरूले पनि आर्थिक कठिनाइको सामना गरिरहेका छन्। व्यापार चलिरहेको बेला तिनीहरूले व्यापारी मार्टहरूमा व्यापार गरेका थिए र यसले तिनीहरूको आर्थिक स्थितिमा सुधार ल्याएको थियो।
भारतसँगको बारम्बार चिनियाँ आक्रमणले हिमालय क्षेत्रका साधारण मानिसहरूको जीवनमा पीडा र कठिनाइ मात्र ल्याएको छ, तर चिनियाँ शासकहरूले त्यसको कुनै ध्यान राखेका छैनन्।
