चीनको सत्तारूढ कम्युनिस्ट पार्टी प्रायः आफ्नो आधुनिक, उच्च प्रदर्शन गर्ने शिक्षा प्रणालीको प्रशंसा गर्छ, जसले लाखौंलाई गरिबीबाट माथि उठाएको र देशको प्राविधिक प्रगतिको आधार तयार पारेको दाबी गरिन्छ।
राज्य सञ्चालित सञ्चार माध्यमहरूले चीनको STEM क्षेत्रमा प्रभुत्व, गणित तथा विज्ञानमा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको स्थान, र देशको कठोर विश्वविद्यालय प्रवेश परीक्षा गाओकाओ को महिमा गाइरहेका हुन्छन्।
तर यस चम्किलो सतहको तल अर्कै यथार्थ लुकेको छ, पूर्व शिक्षकहरू र असन्तुष्ट आवाजहरूले भन्ने गरेका छन् कि यो प्रणालीले जिज्ञासालाई दबाउँछ, असहमतिको दमन गर्छ, र कक्षाकोठालाई वैचारिक नियन्त्रणको उपकरण बनाएको छ। हालै, पूर्वी चीनकी एक पूर्व शिक्षिकाले सार्वजनिक रूपमा चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी (CCP) माथि विद्यालयहरूलाई “वैचारिक युद्धभूमि” मा रूपान्तरण गरेको आरोप लगाउँदै चीनको शैक्षिक प्राथमिकता सम्बन्धी बहस पुनः उजागर गरेकी छन्।
विदेशबाट लेखिएको र व्यापक रूपमा फैलिएको निबन्ध तथा अन्तर्वार्ताहरूको श्रृंखलामा, उनले चीनको शिक्षा प्रणालीलाई “शिक्षा भन्दा बढी आज्ञाकारिता” मा केन्द्रित रहेको बताउँदै चेतावनी दिएकी छन् कि देशका युवाहरूलाई “सिकाइएको होइन, प्रोग्राम गरिएको” छ। उनका शब्दहरूले दुर्लभ तर तीव्र अनलाइन बहसको जन्म दिएका छन्, जुन प्रायः चाँडै सेन्सर गरिएका छन्, जहाँ राजनीतिक अनुरूपता आलोचनात्मक सोचमाथि भारी पर्छ, र जहाँ बाल्यकालदेखि नै पाठ्यक्रममा पार्टीप्रतिको वफादारी घुसेको हुन्छ।
शिक्षकदेखि असन्तुष्टसम्म
अहिले एक अज्ञात पश्चिमी देशमा राजनीतिक शरण लिइरहेकी ती पूर्व शिक्षिकाले चीनको सार्वजनिक विद्यालय प्रणालीमा एक दशकभन्दा बढी समय काम गरिन्।
चीनमा अझै पनि उनका परिवार भएकाले उनी आंशिक रूपमा गुमनाम रहन चाहन्छिन्। तर उनी राजनीतिक शिक्षालाई सफलताको कथा मात्र नभई नियन्त्रण र अनुशासनको माध्यम बनाएको भनी आलोचना गर्न तयार केही भित्री व्यक्तिहरू मध्येकै एक बनेकी छन्। स्वतन्त्र म्यान्डरिन भाषाका समाचार संस्थासँग कुरा गर्दै, उनले “देशभक्ति” का झण्डा उठाउने समारोह सञ्चालन गर्नु, पार्टीका नाराहरू वाचन गर्नु र विद्यार्थीहरूको राजनीतिक मनोवृत्तिको निगरानी गर्नु जस्ता कार्यहरू गर्न आफूलाई बाध्य बनाइएको बताइन्।
उनका अनुसार, स्थानीय शिक्षा ब्यूरोहरूले शिक्षक र कर्मचारीहरूलाई पार्टीका “वैचारिक रातो रेखाहरू” बारे नियमित रूपमा जानकारी दिने र शंकास्पद विचार राख्ने विद्यार्थी वा अभिभावकको रिपोर्ट कसरी गर्ने भन्ने तालिमसमेत दिने गर्छन्।
सिकाइभन्दा पहिला वफादारी
२०१२ मा सी जिनपिङ सत्तामा आएपछि चीनका विद्यालयहरूले व्यापक वैचारिक पुनर्आयोजनको सामना गरेका छन्। “समाजवादी विशेषतासहितको शिक्षा” भन्ने सीको दृष्टिकोण अन्तर्गत कक्षाकोठा केवल ज्ञान प्राप्तिको स्थान होइन, तर पार्टीको दीर्घकालीन रणनीतिक योजनाको एउटा मोर्चा बनेको छ। पाठ्यपुस्तकहरू पुनः लेखिएका छन् — जसले सीको नेतृत्व, समाजवादको सर्वोच्चता, र CCP को “ऐतिहासिक मिशन” माथि जोड दिन्छन्।
इतिहासका पाठहरूमा ग्रेट लिप फरवार्ड, सांस्कृतिक क्रान्ति, वा तियानमेन स्क्वायर नरसंहार जस्ता संवेदनशील विषयहरू पन्छाइएको देखिन्छ। सबै तहका विद्यालयमा अनिवार्य राजनीतिक शिक्षा कक्षाहरू सञ्चालित छन्, जसमा विद्यार्थीहरूलाई पार्टीप्रति निष्ठावान् हुन सिकाइन्छ। सी जिनपिङको “नयाँ युगका लागि चिनियाँ विशेषतासहितको समाजवाद” भन्ने विचारलाई अब विद्यालय तथा विश्वविद्यालयहरूमा औपचारिक विषयको रूपमा पढाइन्छ।
सात वर्षका बालबालिकाहरूलाई यसको अंश कण्ठ गर्न लगाइन्छ भने विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरूले स्नातक हुन वा छात्रवृत्तिका लागि वैचारिक मूल्याङ्कन पास गर्नुपर्छ। पूर्व शिक्षिकाका अनुसार, कक्षाकोठामा “राजनीतिक शुद्धता” को बढ्दो माग छ, जहाँ विद्यार्थीहरूको सामाजिक सञ्जाल गतिविधि, व्यक्तिगत विचार वा कुनै टिप्पणीले पनि अनुशासनात्मक कारबाही त झन् ठूलो खतरा निम्त्याउन सक्छ। उनले बताइन् कि उनका कतिपय सहकर्मीहरू “वैचारिक शिक्षा प्रभावकारी रूपमा गर्न नसकेको” आरोपमा चेतावनी वा सरुवा गरिएको थियो।
निगरानीमा हुर्कँदै
चिनियाँ विद्यार्थीहरू न केवल वैचारिक पाठ्यक्रममा, तर साँचिकै निगरानीसहितको वातावरणमा शिक्षित हुँदैछन्। देशभरका विद्यालयहरू अनुहार पहिचान क्यामेरा, AI-आधारित व्यवहार ट्रयाकर, र स्थान ट्र्याक गर्ने “स्मार्ट युनिफर्म” जस्ता प्रविधिहरूले भरिएका छन्।
सरकारको दाबीमा यी प्रणालीहरू अनुशासन र सुरक्षाका लागि हो, तर आलोचकहरू भन्छन्, यसले राज्यलाई आफ्ना युवाहरूको जीवनमा अभूतपूर्व पहुँच दिन्छ। यो निगरानी केवल विद्यार्थीहरूमा सीमित छैन। अभिभावकहरू पनि पार्टीले सञ्चालन गर्ने कार्यक्रमहरूमा सहभागी हुन, “समस्याग्रस्त व्यवहार” रिपोर्ट गर्न, र राष्ट्रवादी पर्वहरू “उचित” रूपमा मनाउन बाध्य छन्।
पूर्व शिक्षिकाले सम्झिइन्, जब बालबालिकाले विदेशी मामिला वा हालका घटनाबारे “गलत धारणा” व्यक्त गरेपछि अभिभावकहरूलाई विद्यालयमा बोलाइएको थियो। उनका अनुसार, यस्तो वातावरणले विद्यार्थीहरूमा सानो उमेरदेखि नै आत्म-सेन्सर गर्ने प्रवृत्ति विकास गर्छ।
शिक्षकहरूमा चिसोपन
शिक्षकहरूका लागि, यो वैचारिक कठोरता अनिश्चित र डरावना वातावरण हो। अब उनीहरूलाई केवल पढाउनु मात्र हैन, पार्टीप्रतिको वफादारी देखाउनु पनि अपेक्षित छ।
राजनीतिक मूल्याङ्कन अब पदोन्नति, बोनस, र स्थानान्तरणमा महत्त्वपूर्ण मापदण्ड बनेको छ। कतिपय विद्यालयहरूले शिक्षकहरूको “नैतिकता स्कोर” प्रणाली लागू गरेका छन्, जसले व्यावसायिक क्षमतासँगै वैचारिक निष्ठालाई पनि मूल्याङ्कन गर्छ। हालैका वर्षहरूमा सामाजिक सञ्जालमा विचार व्यक्त गरेको, निजी धार्मिक समारोहमा सहभागी भएको वा कक्षामा निषेधित विषयबारे छलफल गरेको कारण थुप्रै शिक्षकहरू अनुशासनमा परेका वा बर्खास्त भएका छन्।
केहीमाथि “राज्य शक्तिको विरोध” वा “समाजमा द्वन्द्व फैलाउने” जस्ता आरोप लगाएर आपराधिक मुद्दा पनि लगाइएको छ। पूर्व शिक्षिकाले बताइन्, एकपटक उनले विश्वका विभिन्न शासन प्रणालीहरूबारे सामान्य चर्चा गरेपछि, प्रधानाध्यापकले उनलाई “विद्यार्थीलाई पश्चिमी विचारसँग भ्रमित नगराऊ” भनेर हप्काएका थिए।
शिक्षा: एक रणनीतिक हतियार
विद्यालयमा बढ्दो वैचारिक दबाब चिनियाँ समाजलाई पार्टीले “शत्रुतापूर्ण विदेशी विचारहरू” विरुद्ध सुरक्षित राख्न खोज्ने रणनीतिक कार्यक्रमको हिस्सा हो। अधिकारिहरू बारम्बार पश्चिमी पाठ्यक्रम, सामाजिक सञ्जाल, र विदेशी शिक्षकहरूबाट हुने “विचारधारात्मक घुसपैठ” को चेतावनी दिन्छन्।
चीनमा सञ्चालित अन्तर्राष्ट्रिय विद्यालयहरूलाई पनि घरेलु पाठ्यक्रमसँग तालमेल मिलाउन बाध्य पारिएको छ, र विदेशी पाठ्यपुस्तकहरूलाई सेन्सर गरी राज्य-अनुमोदित संस्करणले प्रतिस्थापन गरिएको छ। यस सन्दर्भमा, शिक्षा अब केवल मानव पूँजी विकासको साधन मात्र छैन, यो राजनीतिक पूँजी निर्माणको माध्यम पनि बनेको छ।
धेरै विश्लेषकहरूको मतमा यसको लक्ष्य उत्पादक मात्र होइन, आज्ञाकारी नागरिक तयार गर्नु हो। त्यही कारणले चीनको शिक्षा प्रणालीले शैक्षिक उपलब्धिका बाबजुद, शैक्षिक स्वतन्त्रता, रचनात्मकता, र विचार स्वतन्त्रताको अन्तर्राष्ट्रिय सूचकाङ्कमा निरन्तर कम स्थान पाउने गरेको छ। शोधकर्ताहरू भन्छन्, चिनियाँ विद्यार्थीहरू मानकीकृत परीक्षामा अब्बल भए पनि, स्वतन्त्र रूपमा सोच्न, विचार प्रस्तुत गर्न वा प्रश्न उठाउन निकै कम हिम्मत गर्छन्।
डायस्पोरामा असहमति
पूर्व शिक्षिकाको बोल्ने साहसले विदेशमा रहेका चिनियाँ असन्तुष्ट र शिक्षा अधिकारकर्मीहरूबाट प्रशंसा पाएको छ। धेरैले उनको अनुभवलाई चीनको शिक्षामा राजनीतिक हस्तक्षेपको चिन्ताजनक प्रतिबिम्बको रूपमा हेरेका छन्। तर यस्तो असहमति खतरा रहित छैन।
