Author: Madan Kumar

कैलालीको जानकी गाउँपालिकालाई थारु सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण लागि ललितकलाको हब बनाइने भएको छ । पालिका अध्यक्ष गणेश चौधरीले पाँच विगाहा जग्गामा पार्क बनाएर कला सांस्कृति हब बनाउन थालिएको बताए ।

‘थारु संस्कृति लोप हुने अवस्थामा पुगेकोले प्रदेश सरकार र नेपाल ललितकला प्रज्ञा–प्रतिष्ठानसँग मिलेर कला सांस्कृतिक हब बनाउन खोजेको हौँ’, चौधरीले भने । कला संस्कृतिको हबको सोचलाई सहयोग पुर्‍याउन पालिकाले विभिन्न ललितकला मेलामा प्रतिनिधित्व गराइरहेको छ ।

यसक्रममा नेपाल ललितकला प्रज्ञा–प्रतिष्ठानले वैशाख २ गतेदेखि ६ गतेसम्म काठमाडौंमा गरिरहेको ललित कला मेलामा मूर्तिकार तथा चित्रकार मिठ्ठु थारुलाई पठाएको छ । मेलामा मिठ्ठुले थारु संस्कृतिका मूर्ति र चित्रकला प्रदर्शन गरिरहेका छन् ।

जानकी गाउँपालिका–३ भगतपुरका मिठ्ठु थारु आफ्नो कला, संस्कृति चिनाउन हिँड्न थालेको छ वर्ष भएको छ । यस्ता अभियन्तालाई पे्ररित गर्न मेलामा पठाएको अध्यक्ष चौधरीले बताए । ‘हामीले जानकीलाई ललितकलाको हव बनाउनकै लागि मिठ्ठु जस्ता नयाँ र पुराना पुस्तालाई ललितकला जोडिरहेका छौँ’, उनले भने ।

उता मिठ्ठु पनि थारु समुदायको कला, संस्कृति, परम्पराबारे धेरै नेपालीलाई जानकारी नभएको बताउँछन् । यहीकारण आफ्ना पुर्खाको कला, संस्कृति, पहिचान बुझाउन सक्रिय भएको उनले बताए ।

ललितकला क्याम्पसबाट स्नातक मिठ्ठु थारु समुदायको संस्कृति देखाउने मूर्ति र चित्र बनाउन सिपालु छन् । ३६ वर्षीय उनले आफ्नो संस्कृतिलाई पहिचान दिलाएर त्यसैबाट आफ्नो जीविका पनि चलाइरहेका छन् । ललित कला मेलामा मिठ्ठुका मूर्ति र चित्रकला प्रदर्शनमा आएकाले रुचिसाथ हेरिरहेका छन् । थारु संस्कृति झल्काउने मूर्ति र चित्र राम्रो लागेको नक्सालका केदार कार्कीले बताए ।

तर मिठ्ठुको भने आफ्नै गुनासो । मूर्ति र चित्रकलाका पारखीले रुचिसाथ आफ्नोकला हेरे पनि धेरैले मिथिला संस्कृति हो भनेर सोध्ने गरेका उनले बताए । त्यहीकारण आफ्नै कला, संस्कृति चिनाउन लागिरहने अठोट उनले गरेका छन् ।

ललित कला मेलामा थारु परम्परा तथा लोक संस्कृति र आधुनिकसहित २६ वटा मूर्ति र चित्र राखिएको छ । मिठ्ठु धेरै समय दाङको थारु संस्कृति संग्रहालयका लागि काम गर्छन् । अर्कातिर जानकीस्थित घरमै बसेर कला, संस्कृतिका पारखीको माग अनुसार मूर्ति र चित्रसमेत बनाउँछन् ।

बर्दियामा सशस्त्र द्वन्द्वका समय बेपत्ता पारिएका परिवारले घटनाको २२ वर्षपछि कुशको शव बनाई दाहसंस्कार गरेका छन् । बेपत्ता पारिएकाको अवस्थाबारे राज्यले सत्यतत्य सार्वजनिक नगर्दा आफन्तले कुशको शव बनाएर दाहसंस्कार गर्न बाध्य भएका हुन् ।

बारबर्दिया नगरपालिका-७ सोनपुरकी रामदुलारी थारूका श्रीमान् टाटेरामलाई सुरक्षा फौजले ०५९ साल साउन २४ गते बेपत्ता पार्‍यो । घटनाको २२ वर्ष बितिसक्यो, टाटेरामको न सास न त लाश नै भेटियो । यतिका वर्ष कुर्दा पनि सरकार र पार्टीले कुनै सूचना निदिएपछि बाध्य भएर रामदुलारीले कुशको शव बनाएर श्रीमान्‌को काजकिरिया गर्नुभयो । आम्दानी नहुँदा छोराछोरीले पढ्न पाएनन् ।

“सरकारले यतिका वर्षसम्म न लास देखायो न सास देखायो । मैले कतैबाट कुनै सहयोग पाइनँ । सरकारले केही गर्ला भन्ने आशा टरेपछि बाध्य भएर दाहसंस्कार गरें । कुनै नेता, पार्टीको मानिसले केही गरेनन्”, रामदुलारीले बताउनुभयो ।

०५९ असार २७ गते गुलरिया नगरपालिका-१२ भैसाहीका लिखाराम थारू सरकारी सेनामा जागिर खान नेपालगन्जस्थित पृतना पुग्नुभयो । तर सेनाले उहाँलाई माओवादीको आरोपमा नियन्त्रणमा लिई बेपत्ता बनायो ।

बारबर्दिया-७ कि पौती थारूलाई ०५९ साल साउन २६ गते सुत्केरी व्यथा लागेको थियो । सुरक्षा फौज सोही रात उहाँको घरमा पसेर श्रीमान् जगतरामलाई जर्बरजस्ती लग्यो । व्यथाले छपटिएकी पौतीले प्रतिवाद गर्न खोज्दा सुरक्षाकमीले उहाँलाई धकेले । पौतीलाई अब श्रीमान् जीवितै फर्केलान् भन्ने आशा छैन । तर अति कमजोर आर्थिक अवस्था भएकोले उहाँले श्रीमान्‌को किरिया समेत गर्न सक्नुभएको छैन ।

“बिहान ल्याइदिन्छौं भनेर लगेका थिए । नलैजाऊ भन्दै छुटाउन जाँदा मेरो गर्भमा असर पर्ने गरी धकेले । निकै दुखेकाले भोलिपल्ट अस्पताल पुगें । एक महिना अस्पताल बसें । श्रीमान् बेपत्ता भएको पीडा छँदै थियो । छोरा जन्मियो, निकै कम तौलको थियो । समोसा खाएर बाँचें । मलाई श्रीमान् चाहियो सरकार । श्रीमान् भएको भए हामलाई पाल्थे । गरिबीका कारण किरिया समेत गर्न सकेकी छैन”, पौती थारूले बताउनुभयो ।

बर्दियामा द्वन्द्वकालमा राज्य पक्षबाट २३४ र विद्रोहीबाट १६ जना गरी २५० जना बपत्ता भएको तथ्यांक छ । द्वन्द्वका समय बेपत्ता पारिएकाहरूको अवस्था दुई दशक बितिसक्दा पनि अज्ञात छ । राज्यले परिपूरणको व्यवस्था गरी बेपत्ता पारिएको अवस्था सार्वजनिक गर्न जरुरी छ ।

• कमल पन्थी/कान्तिपुर टिभीबाट

घोराही उपमहानगरपालिकाले थारु भाषाको नगर बुलेटिन प्रकाशन गर्ने भएको छ। थारु भाषाको संरक्षण र प्रवर्धन गर्ने उद्देश्यले थारु भाषामा घोराही नगर बुलेटिन प्रकाशन गर्न लागिएको घोराही उपमहानगरपालिकाले जनाएको छ।

बुलेटिनमा घोराही उपमहानगरपालिकाको विभिन्न कार्यक्रम तथा गतिविधिलाई समेटेर थारु भाषामै समाचार र आलेखहरू प्रकाशन गर्ने बताइएको छ। समाजका लागि सञ्चार पैरवी नेपाल, थारु पत्रकार, लौव अग्रासनसँग समन्वय र सहकार्य गरेर यो वर्षदेखि थारु भाषाको नगर बुलेटिन प्रकाशन हुने चौधरीले बताए।

घोराही उपमहानगरपालिकाले यस अघि थारु भाषालाई सरकारी कामकाज भाषा बनाउने निर्णय गरेको थियो। २०७४ को स्थानीय तहको निर्वाचनमा घोराहीको नगर प्रमुखमा निर्वाचित भएर आएपछि नगरप्रमुख नरुलाल चौधरीले कार्यपालिकाको दोस्रो बैठकबाट थारु भाषालाई सरकारी कामकाजको भाषा बनाउने निर्णय गराएका थिए।

त्यसपछि घोराही उपमहानगरपालिकाले घोराहीमा थारु भाषामा पठन पाठन गराउने समेत निर्णय गराएको थियो। केही सामुदायिक विद्यालयमा थारु भाषामा पठनपाठन भइरहेको छ ।

मानव र हात्तीबिच सहअस्तित्व कायम गर्न थारु समुदायका गुरुवाले हात्ती पूजा गरेका छन् । बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जको अगुवाइमा ठाकुरबाबा नगरपालिका-९ हात्तीसार स्थित मंगलबार बिहान हात्ती पूजा गरिएको हो । स्थानीय थारु गुरुबा(पुजारी)हरूले हात्तीलाई शान्त गर्न पूजा गरेका छन् । हात्तीसारस्थित रहेका हात्तीलाई उखु, केरा, केरालगायत फलफूल खुवाएर हात्ती पूजा गरिएको छ ।

बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज वरिपरि थारु समुदायको बढी बाहुल्य रहेको छ । जसले गर्दा थारु समुदाय हात्तीबाट प्रत्यक्ष प्रभावित हुन्छन् । हात्तीको थारु संस्कृतिसँग सम्बन्ध भएकोले थारु गुरुबालाई प्रयोग गरी हात्तीगज स्थानमा मौलो बनाइ हात्ती पूजा गरिन्छ । हात्ती पूजा गरे हात्ती शान्त हुने र मानवीय क्षति नगर्ने विश्वास रहेको थारु समुदायका गुरुबा ठाकुरप्रसाद थारुले बताए ।

वास्तवमा जीवित देउता गणेश (हात्ती)मात्र रहेको बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जका प्रमुख संरक्षण अधिकृत डा. अशोक रामले बताए । ‘हात्तीलाई छुन, महसुस, नमस्कार र आफूले हृदयदेखि पूजा गर्न सक्छौँ,’ उनले भने, ‘तर जंगलमा उनीहरूको अस्तित्व संकटमा छ ।’ जंगलमा हात्तीको बासस्थान र उनीहरू हिँड्ने बाटोहरू सुरक्षित गर्नुपर्ने सँगसँगै स्थानीय जनताहरूको जीविकोपार्जनसँग हात्तीबाट हुने विभिन्न क्षतिलाई न्यूनीकरण गर्न विभिन्न कार्यक्रम भए पनि धार्मिक सम्बन्ध गणेशजीसँग भएकोले मानव हात्ती द्वन्द्व घटोस्, मानवको हात्ती प्रति धारणा सकारात्मक होस् भन्ने उद्देश्यले हात्ती पूजा गरिएको प्रमुख संरक्षण अधिकृत डा. रामले धारणा व्यक्त गरे ।

पहिला हात्तीसारमा दसैंको दिन हात्तीबाट सुँगुर कुल्चाएर हात्ती पूजा गर्ने चलन रहेको चोरी सिकारी नियन्त्रण युवा परिचालनका अध्यक्ष हेमन्त आचार्यले बताए । ‘पहिला ठूलो मेलाको रूपमा हुन्थ्यो,’ उनले भने, ‘बीचमा केही समय बन्द भयो, विसं २०७१ सालदेखि हात्तीद्वारा सुँगुर नकुल्चाएर अन्य गतिविधिमा हात्ती महोत्सव विभिन्न सांस्कृतिक कार्यक्रम गर्दै आयौँ ।’ पछिल्लो समयमा मानव र वन्यजन्तुबीचको द्वन्द्व बढ्दो छ । विसं २०७३ पछि यहाँका स्थानीय गुरुबाको सहयोगमा मानव र हात्तीबिचको द्वन्द्व न्यूनीकरणको लागि विशेष हात्ती पूजाको थालनी भएको उनले बताए।

‘बुझौँ वन्यजन्तुको आनीबानी, घटाऔँ मानवसँग द्वन्द्व र हानी नोक्सानी’ भन्ने नाराका साथ सोमबारदेखि ३०औँ वन्यजन्तु सप्ताह सुरु भएको छ । दोस्रो दिन मंगलबार हात्ती पूजा गरिएको छ । सात दिनसम्म विविध कार्यक्रम गरी सप्ताह व्यापी कार्यक्रम गर्ने निकुञ्जको तयारी छ ।

रामप्रसाद चौहान/कान्तिपुर साभार

नेपाल आयल निगमले पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य घटाएको छ। निगम सञ्चालक समितिको बैठकले आज मध्यरातदेखि लागू हुने गरी पेट्रोल, डिजेल र मट्टितेलको साविकको बिक्री मूल्यमा प्रतिलिटर तीन रुपैयाँ घटाएको हो।

मूल्य घटेसँगै पेट्रोल पहिलो वर्गका लागि प्रतिलिटर एक सय ५७ रुपैयाँ ५० पैसा, दोस्रो वर्गका लागि एक सय ५९ रुपैयाँ र तेस्रो वर्गका लागि एक सय ६० रुपैयाँ तोकिएको छ। यस्तै, डिजेल तथा मट्टितेलको मूल्य पहिलो वर्गका लागि एक सय ४३ रुपैयाँ ५० पैसा, दोस्रो वर्गका लागि एक सय ४५ रुपैयाँ र तेस्रो वर्गका लागि एक सय ४६ रुपैयाँ निर्धारण गरिएको निगमले जनाएको छ।

निगमले चारआली, विराटनगर, जनकपुर, अमलेखगन्ज, भलबारी, नेपालगञ्ज, धनगढी र वीरगञ्जलाई पहिलो, सुर्खेत र दाङलाई दोस्रो र काठमाडौं, पोखरा र दीपायल डिपोलाई तेस्रो वर्गमा राखेको छ। इन्डियन आयल कर्पोरेशनबाट आज प्राप्त पेट्रोलिमय पदार्थको नयाँ खरिद मूल्यअनुसार प्रतिलिटर पेट्रोलमा तीन रुपैयाँ १५ पैसा र डिजेलमा दुई रुपैयाँ ६२ पैसाले घटेर आएकाले स्थानीय बजारमा पनि मूल्य समायोजन गरिएको निगमले स्पष्ट पारेको छ।

नेपाल पुलिस क्लबका ३ खेलाडीले भुटानी लिग खेल्ने भएका छन्। नेपाल पुलिस टिमकी डिफेन्डर पूजा राना मगर र मिडफिल्डर बिर्सना चौधरी र सम्झना लावतीले भुटानी लिग खेल्ने भएका हुन्।

तीनै जना खेलाडीले ट्रान्सपर्ट युनाइटेड एफसीबाट लिग खेल्नेछन्। राष्ट्रिय टिमकी समेत स्टार डिफेन्डर रहेकी पूजाले दोस्रो पटक भुटानी लिग खेल्न लागेकी हुन्। बिर्सना र सम्झनाले भने पहिलो पटक विदेशी लिग खेल्न लागेको पुलिसका प्रशिक्षक भोला सिलवालले जानकारी दिए। बिर्सना यू१९ राष्ट्रिय टिमकी सदस्य समेत हुन्। उनीहरू आइतबार त्यसतर्फ प्रस्थान गरिसकेका छन्।

‘द भ्वाइस अफ नेपाल’को छैटौं सिजन अन्तिम ८ मा प्रवेश गरेको छ । पछिल्लो सप्ताहन्तको एपिसोडमा कोच उदय सोताङको टिमबाट सुजन खड्का र कोच मेलिना राईको टिमबाट विकास थारु बाहिरिएपछि प्रतिस्पर्धा झनै कसिलो बनेको छ ।

अहिले उत्कृष्ट ८ मा कोच राजु लामाको टिमबाट विराट तामाङ र प्रेमश राई, कोच मेलिनाको टिमबाट रोशन राई र सार्थक लामा, कोच खेम सेन्चुरीको टिमबाट इन्द्रकला राई र प्रोसेस पाण्डे, कोच उदयको टिमबाट अर्पणा आचार्य र दावा लामा छन् ।

प्रतियोगिताबाट बाहिरिए पनि विकास रित्तै हात घर फर्किनुपरेन । चारैजना कोचले आ-आफ्नो तर्फबाट ५०/५० हजार रुपैयाँ सहयोग गर्ने घोषणा गरे । उत्कृष्ट १२ मा पुगेका हरेक ट्यालेन्टले आ-आफ्नो तर्फबाट विकासलाई १०/१० हजार रुपैयाँ सहयोग गर्ने वाचा गरेका छन् ।

‘द भ्वाइस’कै प्रतिस्पर्धी दावा लामाले विकासको लागिग एउटा गीत तयार पार्ने प्रतिबद्धता जनाएका छन् । ‘द भ्वाइस अफ नेपाल’ हरेक शुक्रबार र शनिबार राति ८ बजे हिमालय टिभीमा प्रसारण हुँदै आएको छ ।

जंगली जनावरको शिकार खेल्ने क्रममा गोली लागेर एक जनाको मृत्यु भएको छ । तीन जनालाई प्रहरीले पक्राउ गरेको छ । पक्राउ पर्नेहरुमा बुद्धभूमि नगरपालिका-९ गब्दहवा बस्ने ३४ वर्षीय रामबहादुर थारू, सोही ठाउँका ३६ वर्षीय कालु भनिने राम थारू र प्रवेश थारू छन् । उनीहरुलाई इलाका प्रहरी कार्यालय गोरुसिंगेबाट खटिएको प्रहरी टोलीले पक्राउ गरेको हो ।

उनीहरु जना शिकार खेल्न गएका थिए । शिकार खेल्ने क्रममा भरुवा बन्दुकबाट गोली लागेर गब्दहवाकै २८ वर्षीय समुन्द्र गाहा मगरको मृत्यु भएको कपिलवस्तुका एसपी निरन्जदत्त भट्टले बताए ।

३० चैतको दिउँसो उनीहरु शिकार खेल्न बुद्ध यशोधरा सामुदायिक वनमा गएका थिए । यता गाहा मगर पनि बाख्रा चराउन र शिकार खेल्न भनेर गएको प्रहरीको भनाइ छ । प्रमेश भने बन्दुक लुकाउन सहयोग गर्ने व्यक्ति रहेको प्रहरीको भनाइ छ ।

शिकार खेल्न गएकाहरुले चलाएको गोली लागेर गाहा मगर घाइते भएका थिए । उनलाई उपचारका लागि शिकार खेल्न गएका दुई जनाले भैरहवा मेडिकल कलेजमा ल्याएका थिए । अस्पताल पुर्‍याउने वित्तिकै चिकित्सकले मृत घोषणा गरेको प्रहरीको भनाइ छ । पक्राउ परेकाहरविरुद्ध ज्यान कसुरमा अनुसन्धान अघि बढाइएको छ । उनीहरुबाट दुई थान भरुवा बन्दुक समेत बरामद भएको छ ।