Author: Madan Kumar

ठुम्रार साहित्यिक बखेरीले आफ्नो १००औं साहित्यिक शृंखला नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा आयोजना गरेको छ। शनिबार प्रज्ञा प्रतिष्ठानको देवकोटा हलमा विभिन्न कार्यक्रम गरेर बखेरीले १००औं शृंखला मनाएको हो। कार्यक्रममा भूमिका थारूले थारू कवितामा महिला हस्ताक्षर विषयक कार्यपत्र प्रस्तुत गरेकी थिइन्। कवितामा थारू महिलाको लेखन अवस्था र दस्ताबेजीकरणको विषय कार्यपत्रमा समेटिएको छ।

त्यस्तै कार्यक्रममा प्रादेशिक प्रतिभा पुरस्कारबाट सम्मानित भएका बुद्धसेन चौधरी र मानबहादुर चधरीलाई सम्मान गरिएको थियो। त्यस्तै बखेरीलाई १००औं अंकसम्म ल्याउन सहयोग पुर्‍याउने चम्पन सांस्कृतिक समूहका अध्यक्ष नन्दुराज चौधरी, आशा आर्टसका सञ्चालक बलराम चौधरी, बरघर रेस्टुरेन्टका सञ्चालक सीताराम चौधरी, काठमाडौं बर्दियाली थारू समाज र न्युजर्स थारू समाजलाई सम्मान गरिएको थियो।

१००औं शृंखलामा दर्जन बढी कविले कविता वाचनसमेत गरेका थिए। प्रज्ञा प्रतिष्ठानका कुलपति भूपाल राईको प्रमुख आतिथ्य रहेको कार्यक्रममा डा. कृष्णराज सर्वहारीको अध्यक्षतामा सम्पन्न भएको थियो। कार्यक्रमलाई शत्रुघन चौधरीले सहजीकरण गरेका थिए।

काठमाडौं : विभिन्न खेलमार्फत देशलाई चिनाउने थारू समुदायकी महिला खेलाडीहरू सम्मानित भएका छन्। काठमाडौंमा रहेका विभिन्न संघसंस्थाहरूद्वारा आयोजित गुरही पर्वको अवसरमा उनीहरूलाई सम्मान गरिएको हो।

सम्मानित हुनेमा भलिबलकी सरस्वती चौधरी, संगम महतो, मनिसा चौधरी, बीच भलिबलकी संगीता चौधरी, ह्यान्डबलकी आदिती चौधरी र हिलिना राना सम्मानित भएका हुन्। सरस्वती चौधरीले हालै सम्पन्न काभा भलिबलमा उत्कृष्ट प्रदर्शन गरेकी थिइन्। उनले प्रतियोगितामा बेस्ट अपोजिट प्लेयरको उपाधिसमेत जितेकी थिइन्। उनको महत्वपूर्ण योगदानले नेपालले भारतलाई पहिलोपटक हराएको थियो। यद्यपि नेपाल फाइनलमा भारतसँगै स्तबन्ध बनेको थियो।

त्यस्तै भुटानमा आयोजित काभा बीच भलिबलमा संगीता चौधरीले उत्कृष्ट प्रदर्शन गरेका थिइन्। उनको योगदानले नेपालले स्वर्ण जित्न सफल भएको थियो। देश र समुदायको नाम चिनाउन ठूलो योगदान गरेको भन्दै उनीहरूलाई सम्मान गरिएको आयोजक एवं युवा नेता सीताराम चौधरीले बताए।

थारु समुदायको गुरही पर्वको अवसरमा कैलालीको विभिन्न स्थानीय तहले भोलि सार्वजनिक बिदा दिएका छन् । धनगढी उपमहानगरपालिका, गोदावरी, गौरीगङ्गा नगरपालिका, कैलारी गाउँपालिका, बर्दगोरिया गाउँपालिका लगायतका स्थानीय तहले स्थानीय सरकारले सार्वजनिक बिदा दिएका हुन ।

थारु समुदायकाले शुक्रबार गुरही पर्व मनाउँदै छन् । सो पर्वको अवसरमा नगर क्षेत्रभरिका सरकारी कार्यालय, शैक्षिक संस्थाहरू एवम् सङ्घ संस्थामा स्थानीय सार्वजनिक बिदा दिइएको धनगढी उपमहानगरपालिका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत नरेन्द्रबहादुर खातीले जानकारी दिनुभयो ।

यसैगरी, गोदावरी, गौरीगङ्गा नगरपालिका, कैलारी गाउँपालिका र बर्दगोरिया गाउँपालिकामा पनि सरकारी कार्यालय, शैक्षिक संस्था, बैङ्क तथा वित्तीय संस्था बन्द रहने पालिकाले जारी गरेको सूचनामा जनाइएको छ ।

अविनाश चौधरी/कैलाली

दिनेश सुवेदी/नागरिक दैनिकबाट साभार
जंगलको बिचमा वरपीपलको रूखवरिपरि फूल फुलेको देखेपछि गोठालाहरू दंग परे। घनघोर जंगलको बिचमा रहेको अजंगको रूखमुनि ठुलो ढुंगामा पूजासमेत गरिएको अकल्पनीय दृश्यले त्यहाँ जाने स्थानीय आश्चर्यचकित परे। हाम्रो समाज न पर्‍यो। देख्नेले चियोचर्चा सुरु गरे।

एक महिला नित्य रूपमा बिहानै आएर वरको रूखमुनि राखिएको ढुंगामा जल, फूल चढाएर फर्कन्थिन्। यो खबर एक कान दुई कान मैदान गाउँभरि फैलियो। स्थानीय जगमोहनी थरूनीले उक्त रूखमुनि जलसँगै फूल चढाउने र सरसफाइ गर्ने गरेको थाहा भयो। घरपरिवारसमेत अनभिज्ञ यो दैनिकीले रूखसँगै जंगलको परिचय पनि फेरियो।

पञ्चायतकालमा थारू युवाहरू बँधुवा मजदुरी र कमैया प्रथाविरुद्ध आवाज उठाउन थाले। पछाडि पारिएको थारू समाजभित्रका इमानदार र मेहनती युवाले दाङबाट प्रकाशन हुने गोचाली पत्रिकामा लेख्न थाले।

२०२८ सालको पञ्चायतकालमा प्रकाशन हुने गोचाली पत्रिकामाथि प्रतिबन्ध लगाइयो। चेतनाको ज्वाला बाल्न जगमोहनीका पति सगुनलाल चौधरीले यही चौपारीमा बसेर थारूका कथा अनि चेतना र समाज जागरणका कुरा लेख्थे। उनी गोप्य रूपमा यहाँ आएर बस्ने-लेख्ने गरेको पत्नी जगमोहनीलाई मात्र थाहा थियो।

माओवादी द्वन्द्व चर्किरहँदा २०५८ पुस १२ मा तत्कालीन सरकारी सुरक्षाकर्मीले सगुनलाललाई बेपत्ता बनाएपछि पतिको यादमा उनले वरपीपलको रूखमुनि एउटा ठुलो ढुंगा राखेर जल र फूल चढाउन सुरु गरेकी हुन्।

पञ्चायतको विरोध गरेका कारण धनगढी जेलमा एक वर्ष बिताएर २०३१ सालमा गाउँ फर्किएपछि जगमोहनको पहलमा जनसेवा मावि स्थापना गरेर त्यहीं पढाउँदै समाजलाई चेतना फैलाउन सुरु गरेका थिए। छट्टु समाजका चलाख वर्ग श्रम शोषण गर्थे, त्यसविरुद्ध उनी आवाज निकाल्थे, जसको दुस्परिणाम उनी आज पनि बेपत्ता छन्।

‘बुबाको यादमा आमा यहाँ आउने गरेको परिवारलाई पनि थाहा थिएन। आमाले निरन्तर फूल र जल चढाउने यो ठाउँमा फूलको बगैंचा बनेछ। २०६६ मा म वनको अध्यक्ष बनेपछि स्मृति पार्क निर्माण सुरु गरिएको हो।’

जगमोहनीका छोरा निरञ्जनकुमार चौधरीले भने, ‘अहिले यो रूख स्मृति रूख भनेर चिनिन्छ। यहाँ धेरै परिवारले एकएकवटा ढुंगा ल्याएर राख्नुभएको छ। आफन्तको स्मरणमा यहाँ आएर जल र फूल चढाउनुहुन्छ।’

बारबर्दिया नगरपालिका-१० सेम्रहवामा रहेको कुम्भर अड्डा बेपत्ता योद्धा स्मृति पार्क यतिबेला पर्यटकको पर्खाइमा छ भने बेपत्ता परिवार आफन्तको अवस्था थाहा पाउने अपेक्षामा छ। ‘यही जंगलमा स्मृति रूखको अलिपर अर्को ठूलो मानवनिर्मित स्मारक छ, जहाँ बगैंचा, पोखरी अनि वनभोजस्थल पनि छ। स्मारकमा बेपत्ता हुँदाको समयको अवस्था चित्रण गरिएको छ।’ निरञ्जनले भने, ‘पीडित परिवार यहाँ आउँदा गर्व गर्छौं। के गर्दा, कुन अवस्थामा कस्ता मान्छे बेपत्ता पारियो त्यो सबै उल्लेख छ।’

नियालेर हेर्दा पढाउँदै गर्दा, हलो जोत्दै गर्दा, सुतेको समयमा बेपत्ता पारिएकाको बुट्टामार्फत चित्रण गरिएको देख्न सकिन्छ। ‘हरेक वर्ष ३० अगस्टमा बेपत्ता दिवसमा सबैले आफन्त सम्झन्छौं।’ १६ जना माओवादी र दुई सय ४२ सरकारी पक्षबाट गरी दुई सय ५८ जना बर्दियामा बेपत्ताको सूचीमा छन्।

३५ हेक्टर अर्थात् ५२ बिगाह क्षेत्रफलमा रहेको यो पार्कभित्र संग्रहालय, कोसेली घर, क्यान्टिनसमेत रहेको छ। प्रतिव्यक्ति प्रवेश शुल्क २० रूपैयाँ लिइने यहाँ निर्माण कार्य पहिलेदेखि सुरु भए पनि २०७४ सालदेखि पार्क भनेर चिनिन थालेको हो। पार्क व्यवस्थापनसमेत गर्दै आएका निरञ्जनका अनुसार यहाँ सरदर दैनिक ५०/६० जना आन्तरिक पर्यटक आउँछन्।

‘अरू जिल्लाका बेपत्ता परिवारका सदस्य आउँदा हामीकहाँ पनि यस्तै बनाइदिए हुन्थ्यो भन्छन्।’ उनले भने, ‘स्थानीय तह, प्रदेश र संघीय सरकारको सहयोग अनि समुदाय र बेपत्ता परिवारहरूको अग्रसरतामा पार्कलाई यो रूपमा ल्याउन सफल भएको हो।’

महिला, शान्ति र र सुरक्षासम्बन्धी दोस्रो राष्ट्रिय कार्ययोजना सम्पन्न गर्न सरकारले राष्ट्रसंघमा हस्ताक्षर गरेपछि उक्त कार्ययोजना सफल बनाउन नागरिक आवाज ललितपुरको आयोजनामा नेपालगञ्जमा सम्पन्न प्रशिक्षक प्रशिक्षण तालिमका सहभागीहरूले उक्त पार्कमा पुगेपछि द्वन्द्वपीडितको मागका आधारमा यस्ता प्रकृतिका स्मृतिहरूको आवश्यकता रहेको बताएका थिए।

पश्चिम नेपालका तराई क्षेत्रमा बसोबास गर्दै आएको थारु समुदायले परापूर्वकालदेखि मनाउँदै आएको ‘गुरही’ पर्व मनाउने तयारी थालेको छ। कैलालीमा पनि यो पर्व मनाउन तयारी तीव्र पारिएको छ।

सखी सञ्जाल कैलाली, थारु कल्याणकारिणीसभा धनगढी नगर समिति, राष्ट्रिय थारु कलाकार मञ्च प्रदेश समिति, थारु महिलासभा कैलाली, थारु महिला सञ्जाल धनगढी लगायतको संयुक्त आयोजनामा यही साउन २५ गते धनगढीको क्याम्पस चोकमा धुमधामसँग पर्व मनाउने तयारी थालिएको सखि सञ्जाल कैलालीका कार्यबाहक संयोजक कालीमैया चौधरीले जानकारी दिइन्।

त्यस्तै धनगढीका विभिन्न गाउँठाउँमा पनि सामूहिकरूपमा उक्त पर्व मनाउन थारु समुदाय जुटेको छ। थारु सामुदायभित्रको सांस्कृतिक विविधतालाई संरक्षण सम्वर्द्धन गरिने उद्देश्यले गुरही पर्व मनाउने गरिएको संयोजक चौधरीले बताइन्।

‘विशेष गरी “गुरही”एक प्रकारको कीराको नाम हो, यस कीरालाई नेपाली भाषामा ‘गाईनेकीरा’ भन्ने गरिन्छ, गर्मीयाममा गाउँघरमा व्याप्त दूषित किटाणु तथा लामखुट्टेलाई आफ्नो आहारा बनाई यस कीराले वातावरण सरसफाइमा टेवा पुर्‍याएको हुन्छ,’ उनले भनिन्, ‘यसै गुरहीको प्रतिकका रूपमा बालबालिका तथा दिदीबहिनीले लुगाको गुडीया बनाइ गाउँको दक्षिणपट्टिको चोकमा सेलाउने (असरैना) गर्छन्। पुरुषहरू सेलाएको गुडीयालाई लठ्ठी आकारको सोताले पिट्ने र गाउँभरिको रोगव्याध तथा नराम्रो चिज लैजा भनेर जोरले चिच्याउने चलन छ।’

गुरही सेलाउने काम सकिए पश्चात गुरहीसँग ल्याएको गेडागुडी तथा भुजा एकापसमा बाँडी खाने, खुवाउने र नाचगान गरी रमाइलो गर्ने चलन छ। यसर्थ यस पर्वलाई जनस्वास्थ्यसँग पनि जोडेर हेर्ने गरिएको छ। यस पर्वलाई रोगव्याधी निर्मूल गर्ने पर्वको रुपमा पनि लिने गरिएको छ। यो पर्व थारु समुदायले लामो समयदेखि धनगढीको गुरही चोक (क्याम्पस रोड) मा भव्यताका साथ मनाउँदै आएको राष्ट्रिय थारु कलाकार मञ्च प्रदेश समितिका कोषाध्यक्ष राजु चौधरीले बताए। यसवर्ष पनि गुरही पर्व विगतभन्दा अलि फरक ढङ्गले सिर्जनात्मक कार्य गरी मनाउने तयारी गरिएको उनले बताए।

थारू समुदायमा गुरही पर्व बालबालिकालगायत सबैले हर्षोउल्लासका साथ मनाउने गरिएको छ। यसर्थ यसवर्ष थारु समुदायले मनाउने गरिएको गुरही पर्व श्रावण शुक्ल पञ्चमी (नाग पञ्चमी) का दिन अर्थात् यही साउन २५ गते पर्न गएकाले उक्त दिन धनगढी उपमहानगरपालिकाले यहाँ सार्वजनिक बिदा दिएको छ।