हालैका वर्षहरूमा, प्राकृतिक स्रोत र भूराजनीतिक प्रभावको चीनको आक्रामक खोजले डरलाग्दो मोड लिएको छ। तिब्बत र माल्दिभ्स बेइजिङको वातावरणीय शोषण र पानीको राजनीतिको रणनीतिमा मुख्य युद्धस्थल बनेका छन्। यो आक्रामक दृष्टिकोणले नाजुक पारिस्थितिकी तंत्रलाई मात्र होइन, क्षेत्रीय स्थिरता र छिमेकी राष्ट्रहरूको सार्वभौमसत्तामा पनि ठूलो जोखिम खडा गर्छ। तिब्बत, प्रायः “तेस्रो ध्रुव” को रूपमा यसको विशाल हिमनदी भण्डारको कारणले चिनिन्छ, आर्कटिक र अन्टार्कटिक बाहिर ताजा पानीको सबैभन्दा ठूलो भण्डारको रूपमा खडा छ। यो पारिस्थितिक रूपमा संवेदनशील पठारले 10 प्रमुख एशियाई नदी प्रणालीहरूको स्रोतको रूपमा काम गर्दछ, यसले महाद्वीपका अरबौं मानिसहरूका लागि महत्त्वपूर्ण स्रोत बनाउँछ। यद्यपि, आर्थिक लाभको लागि चीनको अथक प्रयासले यस कमजोर क्षेत्रमा अभूतपूर्व वातावरणीय ह्रास भएको छ।
चाइना गोल्ड इन्टरनेशनल रिसोर्सेजद्वारा सञ्चालित जियामा तामा-सुन पोलिमेटलिक खानीले तिब्बतमा ठूलो मात्रामा खानी सञ्चालनको विनाशकारी प्रभावको उदाहरण दिन्छ। मार्च 2023 मा हालैको टेलिङ्स बाँध विफलताको बावजुद जुन एक वर्ष लामो बन्द भएको थियो, खानीले विस्तारको योजनाको साथ पुन: सञ्चालन सुरु गरेको छ। नयाँ फेज III टेलिङ्स बाँधको निर्माणसँगै सामान्य रूपमा व्यापारमा यो द्रुत फिर्ताले वातावरणीय सरोकारहरूमा चीनको स्रोत निकासीको प्राथमिकतालाई देखाउँछ।
यस्ता खानी गतिविधिहरूको वातावरणीय परिणामहरू गम्भीर छन्। तामा, सिसा र आर्सेनिक जस्ता भारी धातुहरूबाट हुने पानीको प्रदूषणले स्थानीय जनसंख्या र इकोसिस्टममा तत्काल खतरा उत्पन्न गर्छ। Guolanggou बाँधमा भएको घटनाले भविष्यमा फैलिने सम्भाव्यतालाई गम्भीर चिन्ताको रूपमा राख्दै, चलिरहेको जोखिमहरूको पूर्ण अनुस्मारकको रूपमा कार्य गर्दछ। तत्काल वातावरणीय प्रभाव भन्दा पर, यी खनन कार्यहरूले तिब्बतको सांस्कृतिक र आध्यात्मिक सम्पदालाई नष्ट गर्दैछ। तिब्बती साम्राज्यका प्रथम राजाको जन्मस्थल जियामा उपत्यकालाई पवित्र स्थलबाट औद्योगिक क्षेत्रमा परिणत गरिएको छ। पवित्र भूमिको यो अपवित्रताले तीर्थयात्रीहरूलाई ऐतिहासिक र धार्मिक महत्त्वका स्थानहरूमा पहुँच गर्नबाट रोक्छ, प्रभावकारी रूपमा तिब्बतीहरूको आफ्नो पुर्खाको सम्पदासँगको सम्बन्धलाई तोड्छ।
चीनले तिब्बतको जलस्रोतको शोषण आफ्नो सिमानाभन्दा बाहिर फैलिएको छ, जसको प्रमाण उसले हालैको 3,000 मेट्रिक टन तिब्बती हिमनदीको पानी माल्दिभ्सलाई दिएको छ। तिब्बतमा पानी संरक्षण नियमहरूको कार्यान्वयनको साथसाथै भएको यो कदमले बेइजिङले भू-राजनीतिक उपकरणको रूपमा पानीको निन्दनीय प्रयोगलाई प्रकट गर्छ। यी पानी वितरणको समय, माल्दिभ्सका राष्ट्रपतिको चीन भ्रमण र आर्थिक र सैन्य सहायताका लागि २० सम्झौतामा हस्ताक्षरसँगै चीनको “उदारता” को लेनदेन प्रकृतिलाई जोड दिन्छ। यो जल कूटनीति हिन्द महासागर क्षेत्रमा चिनियाँ प्रभाव विस्तार गर्ने फराकिलो रणनीतिको एक हिस्सा हो, जसले माल्दिभ्सको जलवायु परिवर्तनको जोखिम र ताजा पानीका स्रोतहरूको आवश्यकतालाई फाइदा पुर्याउँछ।
यसैबीच, बेइजिङको व्यवस्थित पानी संरक्षण अभियानका कारण तिब्बतीहरूले बढ्दो पानी अभावको सामना गरिरहेका छन्। चिनियाँ पानीको बोतलिंग सुविधाको लागि मार्ग बनाउन गङ्गकर टाउनसिप जस्ता पानीको धनी क्षेत्रहरूबाट तिब्बतीहरूलाई जबरजस्ती स्थानान्तरणले स्थानीय जनसंख्याको आवश्यकता भन्दा व्यावसायिक हितलाई प्राथमिकता दिन्छ।
तिब्बतको जलस्रोतमा चीनको नियन्त्रणले यसलाई एशियामा सम्भावित “पानी आधिपत्य” को रूपमा राख्छ। आठ ठूला सीमापार नदी प्रणालीहरूलाई प्रभाव पार्ने क्षमताको साथ, बेइजिङले बंगलादेश, भारत र दक्षिणपूर्वी एसियाली राष्ट्रहरू लगायत तल्लो तटीय राज्यहरूमा उल्लेखनीय लाभ उठाउँछ। यो नियन्त्रणले चीनको घरेलु आर्थिक हितको लागि मात्र होइन, विदेश नीति हेरफेरको लागि एक शक्तिशाली उपकरण पनि प्रदान गर्दछ। विज्ञहरूले चेताउनी दिएका छन् कि चीनको बाँध निर्माणको होड, धेरै बाँधहरू पहिले नै निर्माण भइसकेका छन्, यसले क्षेत्रीय जल सुरक्षामा अभूतपूर्व खतरा खडा गरेको छ। छिमेकी देशहरू विरुद्ध यी जलस्रोतहरूलाई हतियार बनाउने चीनको सम्भावनालाई अतिरंजित गर्न सकिँदैन, किनकि यसले यस क्षेत्रको कृषि, ऊर्जा उत्पादन र समग्र आर्थिक स्थिरतामा महत्त्वपूर्ण असर पार्न सक्छ।
तिब्बतमा चीनको कार्यको वातावरणीय नतिजा यसको सिमानाभन्दा बाहिर फैलिएको छ। प्रायः “एशियाको पानी टावर” भनिने तिब्बती पठारको पतनले महादेशका अरबौं मानिसहरूको दीर्घकालीन पानी सुरक्षालाई खतरामा पार्छ। चीनको बाँध निर्माण र खनिज उत्खनन गतिविधिहरु द्वारा तीव्र गतिमा जलवायु परिवर्तन प्रभावहरु, यो महत्वपूर्ण पारिस्थितिकी तंत्र को नाजुक सन्तुलन परिवर्तन गर्दैछ। यसबाहेक, यी नीतिहरूको मानवीय लागत अपार छ। तिब्बतीहरूलाई आफ्नै भूमिमा व्यवस्थित रूपमा सीमान्तकृत गरिँदैछ, पुर्खाहरूको इलाकाबाट स्थानान्तरण गर्न बाध्य पारिएको छ, र आफ्नै जलस्रोतहरूमा पहुँच अस्वीकार गरिएको छ। यी कार्यहरूले गर्दा हुने सांस्कृतिक र आध्यात्मिक क्षरणले तिब्बती जनताको पहिचानलाई खतरामा पारेको छ।
माल्दिभ्समा चीनले तिब्बतको श्रोतको दोहन र यसको पानीको राजनीतिले वातावरणीय साम्राज्यवादको खतरनाक रूपलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ जुन तत्काल अन्तर्राष्ट्रिय ध्यानको माग गर्दछ। यी कार्यहरूका प्रभावहरू तत्कालका क्षेत्रहरूभन्दा धेरै टाढासम्म फैलिएका छन्, जसले पारिस्थितिक सन्तुलन, सांस्कृतिक सम्पदा र एशियाभरि भू-राजनीतिक स्थिरतालाई खतरामा पारेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले तिब्बतमा चिनियाँ खानी र बाँध निर्माण कार्यको लागि पारदर्शिता र वातावरणीय जवाफदेहिताको माग गर्नुपर्दछ, तिब्बतीहरूको आफ्नै प्राकृतिक स्रोतहरू व्यवस्थापन गर्ने अधिकारलाई समर्थन गर्नुपर्दछ, र क्षेत्रीय जल बाँडफाँड सम्झौताहरू विकास गर्नुपर्दछ जसले सबै नदी क्षेत्रका राज्यहरूको लागि समान पहुँच सुनिश्चित गर्दछ।
चिनियाँ “जल कूटनीति” मा निर्भरता कम गर्न माल्दिभ्स जस्ता कमजोर राष्ट्रहरूको लागि वैकल्पिक ताजा पानी समाधानहरूमा लगानी गर्न दबाब आवश्यक छ। जलस्रोतको हतियारीकरण रोक्नको लागि अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी ढाँचालाई बलियो बनाउनु पनि महत्त्वपूर्ण छ। चीनले भूराजनीतिक लाभका लागि तिब्बतको स्रोतसाधनमाथि आफ्नो नियन्त्रण कायम राख्दै आएकोले विश्वले यी कार्यहरूको दीर्घकालीन नतिजालाई स्वीकार गर्नुपर्छ। तिब्बतको शोषण र माल्दिभ्स जस्ता कमजोर राष्ट्रहरूको हेरफेर क्षेत्रीय मुद्दाहरू मात्र होइनन् तर विश्वव्यापी चिन्ताहरू हुन् जसको लागि एक समन्वित अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिक्रिया आवश्यक छ।
एकजुट प्रयासबाट मात्रै हामीले “तेस्रो ध्रुव” को कमजोर पारिस्थितिकी तंत्रको रक्षा गर्न र एशियाको महत्त्वपूर्ण जलस्रोतमा निर्भर सबै राष्ट्रहरूको लागि दिगो, समतामूलक भविष्य सुनिश्चित गर्ने आशा गर्न सक्छौं। यस क्षेत्रको वातावरण र भूराजनीतिक परिदृश्य दुवैलाई अपरिवर्तनीय क्षति पुर्याउनु अघि कारबाही गर्ने समय हो। चीनको पर्यावरणीय साम्राज्यवादलाई चुनौती दिन, तिब्बती र अन्य कमजोर जनसंख्याको अधिकारको रक्षा गर्न र एशियाको महत्वपूर्ण जलस्रोतको दिगो व्यवस्थापन सुनिश्चित गर्न अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय एकजुट हुनुपर्छ। अब कार्य गर्न असफल हुँदा वातावरण, क्षेत्रीय स्थिरता, र “विश्वको छत” बाट बग्ने पानीमा निर्भर अरबौंको जीवनको लागि विनाशकारी परिणाम हुन सक्छ।
