अख्तर नासिरी
पाकिस्तानमा अफगान शरणार्थी संकटले खतरनाक अस्तित्वसँग जुध्न कमजोर व्यक्तिहरूको पीडादायी कथा प्रकट गर्दछ। अफगान तालिवानको उदयमा पाकिस्तानको ऐतिहासिक भूमिकाको बावजुद पाकिस्तानको स्वेच्छाचारी र प्रायः कठोर दृष्टिकोण, चेतावनी र बढ्दो निर्वासनको विशेषताले यी शरणार्थीहरूलाई स्थायी अनिश्चितताको अवस्थामा छोडेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले चिन्ता व्यक्त गर्दा पनि पाकिस्तानलाई आफ्नो कार्यका लागि पूर्ण रूपमा जवाफदेही बनाउन सकेको छैन। पाकिस्तानले आफ्ना अन्तर्राष्ट्रिय दायित्वहरू पालना गर्छ र अफगान शरणार्थीहरूको अधिकार र मर्यादाको सम्मान गर्छ भन्ने सुनिश्चित गर्न तत्काल अन्तर्राष्ट्रिय हस्तक्षेप आवश्यक छ। यस अवस्थाले न्याय, दया र अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताहरूको पालनाको लागि तत्काल आवश्यकतालाई जोड दिन्छ जसले पहिले नै धेरै सहेकाहरूको पीडालाई बढावा दिन पाकिस्तानको भूमिकाको सामना गर्दछ।
पाकिस्तानले आफ्नो सिमाना भित्र आश्रय खोजेका अफगान शरणार्थीहरूलाई युद्धग्रस्त र तालिबान नियन्त्रित अफगानिस्तानमा फर्कन आह्वान गर्दै लज्जास्पद र स्पष्ट रूपमा चेतावनी दिँदै आएको छ। निरन्तर हिंसा, पीडा र अपराधबाट बच्न आफ्नो मातृभूमिबाट भागेका यी शरणार्थीहरूले अब पाकिस्तानबाट निष्कासन हुने सम्भावनाको सामना गरिरहेका छन्। पाकिस्तानी सैन्य प्रतिष्ठानको दृष्टिकोण असीमित देखिन्छ, प्रायः एक जटिल रणनीति द्वारा चिन्हित हुन्छ जुन ‘राम्रो तालिबान’ र ‘खराब तालिबान’ बीचको भिन्नता हो, साथसाथै डुरान्ड रेखाको किनारमा पश्तून-बहुल आदिवासी क्षेत्रहरूमा अथक सैन्य कारबाहीहरू। यो ध्यान दिन लायक छ कि निर्वाचित पाकिस्तानी सरकारले काबुल कब्जा गरेकोमा तालिबानलाई बधाई दिने पहिलो मध्ये एक थियो। तत्कालीन प्रधानमन्त्री इमरान खानले यसलाई ‘दासत्वको साङ्ला तोड्ने’ भनेर वर्णन गर्नसम्म पुगेका थिए। आतङ्कवादसँग प्रभावकारी रूपमा लड्न नसक्दा निराश भएको पाकिस्तानी सरकारले अब आफ्नो ध्यान कमजोर अफगान शरणार्थी जनसंख्यातर्फ केन्द्रित गरेको छ।
पाकिस्तानले आफ्नो दमनको औचित्य प्रमाणित गर्न अक्टोबर 26 मा गैरकानूनी रूपमा देशमा रहेका सबै आप्रवासीहरूलाई, लाखौं अफगान नागरिकहरूलाई नोभेम्बर 1 को समयसीमा अघि स्वेच्छाले छोड्न अन्तिम चेतावनी दियो, देशका कार्यवाहक आन्तरिक मन्त्री सरफराज बुग्तीले भने। बुग्तीले भने कि पाकिस्तान तोकिएको मिति पछि सबै कागजातविहीन आप्रवासीहरूलाई हटाउने योजनाको साथ अगाडि बढ्न कटिबद्ध छ। अफगान नागरिकहरू अपराध, तस्करी र सरकार र सेना विरुद्धको आक्रमणमा यस वर्ष २४ आत्मघाती बम विष्फोटहरूमध्ये १४ वटामा संलग्न रहेको पाइएपछि पाकिस्तानले यस्तो निर्णय गरेको बताइएको छ। “सबै अवैध आप्रवासीहरूको पहिचान भइसकेको छ। राज्यसँग पूर्ण डाटा छ, ”बुग्तीले भने। उनले कानुन प्रवर्तन एजेन्सीहरूले म्याद समाप्त भएपछि मानिसहरू हटाउन अपरेशन सुरु गर्ने चेतावनी दिए।
अवैध विदेशी स्वदेश फिर्ता योजनाको स्वीकृति नोभेम्बर १ को अन्तिम मिति भन्दा अगाडि आउँछ जुन पाकिस्तानी सरकारले सबै “गैरकानुनी / दर्ता नगरिएका विदेशीहरू” र “आफ्नो भिसाको वैधता अवधि नाघेका” लाई आफ्नो मूल देशमा फर्कन वा पाकिस्तानको अध्यागमन कानून उल्लङ्घन गरेको कारण निर्वासनको सामना गर्नुपर्नेछ। [३]
जोखिममा दर्ता नगरिएका अफगान शरणार्थीहरू
सोभियत आक्रमण, त्यसपछिको गृहयुद्ध र संयुक्त राज्य अमेरिकाको नेतृत्वमा भएको कब्जाले चिनिने धेरै उथलपुथल दशकहरूको अवधिमा, असहाय अफगानीहरूको लहरले पाकिस्तानमा शरण खोज्यो। 2021 मा तालिबानको पुनरुत्थान भएदेखि, अनुमानित 600,000 अफगानीहरूले सीमा पार गरिसकेका छन्, जसमा लक्षित उत्पीडन र अफगानिस्तान भित्र उनीहरूको मौलिक अधिकारको व्यवस्थित क्षयबाट भाग्ने महिला र केटीहरू समावेश छन्।
यी दर्ता नगरिएका अफगान शरणार्थीहरूले आफैंलाई एक अनिश्चित परिस्थितिमा पाउँछन्। तिनीहरू पाकिस्तान भित्र कानुनी स्थिति सुरक्षित गर्न असमर्थ छन् र खतरनाक अस्थिरताले चिन्ह लगाइएको अफगानिस्तानमा फर्कने डरलाग्दो सम्भावनाहरूको सामना गरिरहेका छन्। यो खुलासा अवस्थाले चलिरहेको अफगान शरणार्थी संकटको एक अपरिचित आयाम हो, जसलाई आधिकारिक मान्यता प्राप्त हुन सकेको छैन।
यस सङ्कटलाई अझ जटिल बनाउनु भनेको पीडादायी वास्तविकता हो कि तालिबानको शासनले व्यक्ति र समूहहरूको स्पेक्ट्रमलाई लक्षित गर्ने शासनमा प्रवेश गरेको छ। उनीहरूका पीडितहरूमा मानवअधिकारकर्मी, जातीय र धार्मिक अल्पसंख्यकहरू, अफगान सेनाका कर्मचारीहरू, पूर्व सरकारी अधिकारीहरू र महिला अधिकारका च्याम्पियनहरू पर्छन्। यसबाहेक, तालिबानले सार्वजनिक जीवनमा महिलाहरूको सहभागितामा कटौती गर्ने बढ्दो कठोर आदेशहरूको एक श्रृंखला जारी गर्नमा अथक प्रयास गरेको छ।
पाकिस्तानमा रहेका यी अफगान शरणार्थीहरूको दुर्दशाले अफगान संकटको फराकिलो मानवीय र मानवअधिकार आयामहरूलाई सम्बोधन गर्ने जरुरीतालाई जोड दिन्छ। यसले द्वन्द्व र उत्पीडनका कारण आफ्नो मातृभूमिबाट भाग्न बाध्य भएकाहरूको पीडालाई कम गर्न अन्तर्राष्ट्रिय संलग्नता र समर्थनको आवश्यकताको पूर्ण अनुस्मारकको रूपमा कार्य गर्दछ।
वास्तविकतामा, पाकिस्तानका हालका उपायहरू लगभग १.७३ मिलियन अफगानीहरूले सामना गर्नुपरेको जटिल समस्यालाई सम्बोधन गर्नका लागि तयार पारिएको छ जसले आफ्नो सिमाना भित्र शरण खोजेका छन् तर शरणार्थी स्थितिको औपचारिक मान्यताविना नै लिम्बोको अवस्थामा छन्। उल्लेखनीय रूपमा, सन् १९९० को उथलपुथल दशकमा अफगान तालिवानको उत्पत्ति र आरोहणमा पाकिस्तानको निर्णायक भूमिकालाई मान्यता दिनु आवश्यक छ।
भूराजनीतिक गतिशीलता र अफगान शरणार्थीहरू
अफगानिस्तानमा लामो बीस वर्षको अमेरिकी हस्तक्षेपको अवधिमा, पाकिस्तानी प्रतिष्ठानले अफगान तालिबानलाई अभयारण्य र रणनीतिक समर्थन प्रदान गर्यो। यो सहजीवी सम्बन्धले अनजानमा तहरीक-ए-तालिबान पाकिस्तान (TTP) लाई जन्म दियो, जुन यी सम्बद्धताहरूको उपउत्पादनको रूपमा जन्मिएको थियो। टीटीपीका नेताहरू, पाकिस्तानको आदिवासी क्षेत्रहरूमा बसोबास गर्दै, तालिम लिए र उनीहरूका अफगान तालिबान समकक्षहरूसँग गहिरो सम्बन्ध बनाए।
तसर्थ, घटनाहरूको यो ऐतिहासिक संगमले पाकिस्तान र अफगान तालिबानबीचको जटिल गतिशीलता र टीटीपीको रूपमा प्रकट हुने अनपेक्षित परिणामहरूलाई जोड दिन्छ। यो जटिल भू-राजनीतिक उलझन र यस क्षेत्रमा तिनीहरूको स्थायी प्रभावको कथा हो।
दुर्भाग्यवश, पाकिस्तानमा अफगान शरणार्थीहरूको एक विशाल बहुमत, लग
भग दुई तिहाई गठन, औपचारिक शरणार्थी शिविरहरूको सीमाभन्दा बाहिर बस्छन्, निर्बाध रूपमा पाकिस्तानी समाजको जटिल कपडामा एकीकृत। यस विविध जनसंख्या भित्र, आश्रय, दिगो जीविकोपार्जन, स्वास्थ्य सेवामा पहुँच, र समर्थनका अन्य अपरिहार्य रूपहरू सहित आवश्यक प्रावधानहरूको दायराको लागि कडा आवश्यकता छ।
कागजात स्थिति र फिर्ता तथ्याङ्क
पाकिस्तानमा रहेका अफगान शरणार्थीहरूको यो विविध समूह मध्ये, एकले विभिन्न कागजात स्थितिहरूको सामना गर्छ। केहीसँग दर्ताको प्रतिष्ठित प्रमाण (PoR) कार्डहरू छन्, जसले आधिकारिक मान्यताको डिग्रीलाई जनाउँछ, जबकि अरूसँग अफगान नागरिक कार्डहरू (ACC) छन्। एउटा खण्ड कागजविहीन रहन्छ, अनियमित स्थितिमा बसोबास गर्दै, र त्यहाँ सामान्य भिसाहरू बोक्नेहरू छन्, शिक्षा, रोजगारी, चिकित्सा उपचार, वा वैवाहिक संघ जस्ता उद्देश्यहरू फैलाउनेहरू।
हाल, पाकिस्तानी सरकारले हालै आएका अफगान शरणार्थीहरूलाई तीन स्पष्ट समूहहरूमा वर्गीकृत गरेको छ:
अस्थायी आप्रवासीहरू, जसको बासस्थान सीमावर्ती शहरहरू, शिविर बस्तीहरू, वा विस्तारित परिवारहरूसँग बस्नेहरू;
ट्रान्जिट शरणार्थीहरू, व्यक्तिहरू जो अन्ततः अन्य देशहरूमा बसोबास गर्ने उद्देश्यका साथ पाकिस्तानमा प्रवेश गरे;
निवासी कार्ड धारकहरू, देश भित्र अधिक सुरक्षित कानूनी स्थितिको मजा लिने समूह;
पाकिस्तानबाट फर्कनेहरू मुख्यतया दुईवटा मुख्य प्रवेश बिन्दुहरू मार्फत अफगानिस्तानमा सीमा पार गर्छन्: दक्षिणी कान्दाहार प्रान्तमा अवस्थित स्पिन बोल्दाक सीमा, र पूर्वी नान्गाहार प्रान्तमा अवस्थित तोरखाम सीमा।
इन्टरनेशनल अर्गनाइजेसन फर माइग्रेसन (IOM) बाट प्राप्त डाटाले यस आन्दोलनको स्केललाई जोड दिन्छ। 2023 को बिहानदेखि, 84,000 अफगान फर्केकाहरूको प्रभावशाली संख्याले यी सीमा चेकपोइन्टहरू पार गरिसकेका छन्, जो अनैच्छिक रूपमा स्वदेश फर्किएका थिए। उल्लेखनीय रूपमा, सोही वर्षको सेप्टेम्बर महिनामा उल्लेखनीय बृद्धि भएको थियो, 14,807 दस्तावेजविहीन अफगानीहरू पाकिस्तानबाट तोर्खाम र स्पिन बोल्दाक सीमा नाका हुँदै फर्केका थिए। यो आंकडा लगभग अगस्टको अघिल्लो महिनामा 7,578 रिटर्नहरू रेकर्ड गरिएको थियो, जब देखाइएको फिर्ती दर दोब्बर भयो।
दुर्भाग्यवश, आधिकारिक स्रोतहरूका अनुसार, पाकिस्तानका सबै चार प्रान्तहरू: सिन्ध, पञ्जाब, बलुचिस्तान र खैबर पख्तुनख्वामा विशेष निर्वासन केन्द्रहरू स्थापना गर्ने योजना अघि बढाइएको छ। पञ्जाब र सिन्धमा हिरासतमा रहेका अफगानी व्यक्तिहरूलाई क्रमशः रावलपिंडी र कराँची जिल्लाहरूमा अवस्थित केन्द्रहरूमा सारिनेछ। यसैबीच, खैबर पख्तुनख्वाले चमकानी र नौशेरामा दुई निर्वासन केन्द्रहरूको घर हुनेछ, र बलुचिस्तानले प्रान्तीय राजधानी क्वेटामा र अन्य किल्ला अब्दुल्ला र पिसिन जिल्लाहरूमा तीनवटा त्यस्ता सुविधाहरू मिलाउनेछ। यी दुई प्रान्तहरूले सामूहिक रूपमा अफगानिस्तानसँग पाकिस्तानको व्यापक 2,600-किलोमिटर (1,600-माइल) “सीमा” साझा गर्छन् र अधिकांश शरणार्थी परिवारहरूको मेजबानी गर्छन्।
अन्तर्राष्ट्रिय सरोकार र कूटनीतिक प्रयास
हालैका पीडादायी घटनाक्रम र निर्वासनको बढ्दो खतराले अन्तर्राष्ट्रिय संस्था र सरकारहरूको आलोचना गरेको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघको पछिल्लो तथ्याङ्क अनुसार पाकिस्तानमा करिब १० लाख अफगान शरणार्थी आधिकारिक रूपमा दर्ता भएका छन् र थप ८८०,००० लाई बस्नको लागि कानुनी मान्यता दिइएको छ।
अक्टोबरको शुरुमा, एम्नेस्टी इन्टरनेसनलले एक विज्ञप्तिमा भन्यो, “तिनीहरू अविश्वसनीय रूपमा अनिश्चित जीवन बिताइरहेका छन् जहाँ उनीहरूले पाकिस्तानमा शरणार्थीको रूपमा दर्ता गर्न कठिन प्रक्रियाहरू गुज्रिरहेका छन्; वा अर्को देशमा स्थानान्तरण प्राप्त गर्न लामो प्रक्रियाहरूमा फसेका छन्। अफगानिस्तानमा जबरजस्ती फिर्तीले तिनीहरूलाई गम्भीर जोखिममा पार्न सक्छ। “[8]
यसबाहेक, संयुक्त राष्ट्रको शरणार्थी र आप्रवासन एजेन्सीहरू: यूएनएचसीआर, र आप्रवासनका लागि अन्तर्राष्ट्रिय संगठनले अक्टोबर 7 मा इस्लामाबादलाई शनिबार अपील गरे जो देशमा सुरक्षा खोजेका र “फर्काउन बाध्य भएमा आसन्न जोखिममा” हुन सक्छ। एजेन्सीहरूले यसरी चेतावनी दिए, “अफगान नागरिकहरूको जबरजस्ती स्वदेश फिर्तीले परिवारको अलगाव र नाबालिगहरूलाई निर्वासन सहित गम्भीर मानवअधिकार उल्लङ्घनको परिणाम दिने सम्भावना छ”।
युनाइटेड किंगडमको सरकारले अफगान शरणार्थीहरूलाई जबरजस्ती निष्कासनको कगारमा सहयोग गर्न खोजिरहेको छ। अक्टोबर 27 मा रिपोर्ट गरे अनुसार, अफगान शरणार्थीहरूलाई पाकिस्तानबाट बेलायत ल्याउने पहिलो विमान अवतरण भएको छ। आधिकारिक स्रोतका अनुसार उक्त विमान १ सय ३२ जना सवार पाकिस्तानबाट प्रस्थान गरेको थियो। नागरिक उड्डयन प्राधिकरणले अब र डिसेम्बरको अन्त्यसम्म अफगानीहरूलाई बेलायत ल्याउनको लागि बेलायत सरकारले कुल १२ उडानहरू चार्टर्ड गरेको जनाएको छ। सबै शरणार्थीहरू या त अफगान नागरिक पुनर्वास योजना वा अफगान पुनर्वास र सहायता नीतिको हिस्सा हुन्। [१०]
यद्यपि, संयुक्त राज्य अमेरिकाले पाकिस्तानमा सामूहिक निर्वासनको छेउमा रहेका अफगान शरणार्थीहरूको चिन्तालाई सम्बोधन गर्न उच्चस्तरीय कूटनीतिक छलफलमा संलग्न भएको छ। अमेरिकी विदेश विभागका प्रवक्ताले भने कि वाशिंगटनले पाकिस्तानलाई गैर-रिफ्युलमेन्टको सिद्धान्त पालना गर्न, प्रवेश प्रदान गर्न र अफगान शरणार्थीहरूलाई मानवीय सहायता विस्तार गर्न आग्रह गरिरहेको छ। “हामीले लगातार यी मुद्दाहरू पाकिस्तानसँग उच्च तहमा उठाएका छौं र त्यसो गरिरहनेछौं,” प्रवक्ताले उल्लेख गरे।
अफगान शरणार्थी र अन्तर्राष्ट्रिय जवाफदेहितामा दबाब
पाकिस्तानको अवसरवादी राज्यले अफगान शरणार्थीहरूलाई परिस्थिति अनुकूल नभएको देशमा फर्कन निरन्तर दबाब दिइरहेको छ। र अनुमानित रूपमा, यदि अफगानिस्तान फर्केर, शरणार्थीहरूको स्वतन्त्रता र जीवन खतरामा छ भने, कसैले दाबी गर्न सक्छ कि पाकिस्तान, अन्तर्राष्ट्रिय शरणार्थी अधिकारहरूको अनादर र उल्लंघन गर्ने बाटोमा छ।
निष्कर्षमा, पाकिस्तानमा अफगान शरणार्थीहरूको दयनीय अवस्थाले यी कमजोर व्यक्तिहरूप्रति पाकिस्तानको मनमोहक र अक्सर कठोर व्यवहारको कडा अभियोगको रूपमा काम गर्दछ। अफगान तालिबानको उदयमा पाकिस्तानको ऐतिहासिक भूमिकाको बाबजुद पाकिस्तानको परिवर्तन नीति र निष्कासनको धम्कीले यी शरणार्थीहरूलाई स्थायी अनिश्चितताको अवस्थामा छोडेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको प्रतिक्रिया, चिन्ता व्यक्त गर्दा, पाकिस्तानलाई आफ्नो कार्यको लागि पूर्ण रूपमा जवाफदेही बनाइएको छैन।
विश्वले यस मानवीय संकटसँग जुधिरहेको बेला, पाकिस्तानले आफ्ना अन्तर्राष्ट्रिय दायित्वहरू पालना गर्ने र यी शरणार्थीहरूको अधिकार र मर्यादाको सम्मान गर्न माग गर्न आवश्यक छ। पाकिस्तानमा अफगान शरणार्थीहरूको दुखद दुर्दशा विश्व समुदायलाई पहिले नै धेरै सहेकाहरूको पीडालाई बढावा दिन पाकिस्तानको भूमिकाको सामना गर्न र न्याय, करुणा र अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डहरूको पालनामा जोड दिनको लागि कार्यको लागि आह्वान हो। पाकिस्तानलाई जवाफदेही बनाउन र आवश्यकताको घडीमा यी शरणार्थीहरूलाई जीवनरेखा प्रदान गर्न तत्काल अन्तर्राष्ट्रिय हस्तक्षेप आवश्यक छ।
अख्तर नासिरी शरणार्थी अध्ययनमा विशेषज्ञ अनुसन्धानकर्ता हुन्।
