Author: Madan Kumar

उज्बेकिस्तानमा चीन विरोधी भावना बढ्दै गएको छ, किनभने जनतालाई चिनियाँ लगानीले भूमि, जीविकोपार्जन र सार्वभौमसत्ता गुमाउने डर छ। बढ्दो चिनियाँ आर्थिक उपस्थितिले बाह्य ऋण, स्थानीय व्यवसाय, आर्थिक निर्भरता र उज्बेकिस्तानको संस्कृतिको संरक्षणको बारेमा गहिरो चिन्ता उत्पन्न गरेको छ। धेरै किसानहरूले पहिले नै चिनियाँ परियोजनाहरूमा आफ्नो जग्गा गुमाइसकेका छन्, जबकि अन्यले ऋणको जालमा फस्ने र त्यसपछि सार्वभौमसत्ता गुमाउने सम्भावनाको डर व्यक्त गरेका छन्।

चीनले उज्बेकिस्तानलाई कसरी नियन्त्रण गरिरहेको छ भन्ने विषयमा सामाजिक सञ्जालमा तातो बहस र तर्कहरूको सृजन भएको छ। सामाजिक सञ्जालका प्रभावशाली व्यक्तित्व फजलिद्दीन शाहोबिद्दीनले चीन विरोधी पोस्ट साझा गरे, जसले २७ लाख भन्दा बढी भ्यू र १४,००० भन्दा बढी टिप्पणीहरू आकर्षित गरे। उनले लेखेका छन्, “उज्बेकिस्तानलाई चीनले किनिरहेको छ।” तास्कन्दको वेस्टमिन्स्टर इन्टरनेशनल युनिभर्सिटीका नीति अनुसन्धान र आउटरिच केन्द्रका निर्देशक बेकजोद जाकिरोभका अनुसार, हालैका हप्तामा, विशेष गरी सामाजिक सञ्जालमा, चीन विरोधी भावना उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। उनले भने, “चिनियाँ लगानीको प्रभावबाट केही मानिसहरू चिन्तित छन्, किनकि यसले आर्थिक सार्वभौमिकता र सांस्कृतिक पहिचान गुमाउन सक्छ भन्ने डर छ।”

धेरै उज्बेकहरूले आफ्नो देशमा चिनियाँहरूको बसोबासप्रति असन्तुष्टि व्यक्त गरेका छन्, जसले स्थानीय कानूनलाई बेवास्ता गर्दै अवैध गतिविधिहरूमा संलग्न भइरहेको आरोप लगाएका छन्। किसानहरूको दाबी छ कि तिनीहरूलाई राज्य-समर्थित विकासको आडमा आफ्नो उर्वर भूमि चिनियाँ व्यवसायहरूलाई सुम्पन भनिएको थियो। उनीहरूले भने कि बेल्ट एण्ड रोड इनिसिएटिभ (BRI) को विस्तारको लागि ठूलो मात्रामा जग्गा प्राप्त गर्ने चिनियाँ योजनाहरूको विरोध गर्दा उनीहरूलाई धम्की दिइएको थियो। “यो थाहा भयो कि चिनियाँलाई मेरो जग्गा साँच्चै मन पर्छ; तिनीहरूले अन्य किसानहरूबाट पनि जग्गा लिन चाहन्छन्। हामीलाई सबैभन्दा चिन्ताको कुरा भनेको तिनीहरूले पछि हाम्रो देश कब्जा गर्न सक्छन् र हामीलाई सिनजियाङका उइघुरहरूजस्तो व्यवहार गर्न सक्छन्,” एन्डिजोन क्षेत्रका एक किसानले भने।

चिनियाँ कम्पनीहरूले आफ्नो जग्गा त्याग्न किसानहरूलाई धम्की दिइएका भिडियोहरू सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भएका छन्, जसले बेइजिङविरुद्ध चर्को बहस र आक्रोश निम्त्याएको छ। यस वर्ष, चिनियाँ कम्पनीहरूलाई उज्बेकिस्तानका किसानहरूबाट १,८०० हेक्टर जमिन जबरजस्ती खोसिएको थियो। २०२४ मा, २२०० हेक्टर उर्वर जमिन किसानहरूबाट अधिग्रहण गरेर चिनियाँ निजी उद्यम तियान ये प्लास्टिकलाई दिइयो। “चिनियाँलाई जग्गा हस्तान्तरण गरिएको कारणले गर्दा हाम्रो क्षेत्रका धेरै परिवारहरू कामविहीन छन् र आफ्नो एकमात्र आयस्रोतबाट वञ्चित भएका छन्। हामीलाई सबैभन्दा चिन्ताको कुरा भनेको तिनीहरूले पछि हाम्रो देश कब्जा गर्न सक्छन् र हामीलाई सिनजियाङका उइघुरहरूजस्तो व्यवहार गर्न सक्छन्,” एक किसानले भने।

काजाकिस्तान-आधारित थिंक ट्याङ्क सेन्ट्रल एसिया ब्यारोमिटरको एक सर्वेक्षण अनुसार, चीनलाई अनुकूल ठान्ने मानिसहरूको प्रतिशत २०१७ मा ७३ प्रतिशतबाट घटेर २०२१ मा ४४ प्रतिशत पुगेको छ। यस अवधिमा चीनलाई प्रतिकूल ठान्ने मानिसहरूको प्रतिशत २०१७ मा ६ प्रतिशतबाट २०२१ मा ३३ प्रतिशत पुगेको छ। यसले चीन विरोधी भावनामा क्रमिक वृद्धि भएको संकेत दिन्छ। “सन् २०२२ को पतनपछि, उज्बेकिस्तानमा जग्गा अधिग्रहणको डर बढेको छ, र ७५ प्रतिशतभन्दा बढी उत्तरदाताहरू अब चिनियाँहरूले जग्गा खरिद गर्ने बारेमा चिन्तित छन्,” सेन्ट्रल एशिया ब्यारोमिटरको पछिल्लो सर्वेक्षणले देखाएको छ।

चिनियाँ कम्पनीहरूले सौर्य, बायोमास र वायु ऊर्जा उत्पादन परियोजनाहरूमा पर्याप्त लगानी गरेकाले चीनले उज्बेकिस्तानको ऊर्जा क्षेत्रमा प्रवेश गरिसकेको छ। अब, चिनियाँ कम्पनीहरू तामा र चाँदी खानी र प्रशोधन व्यवसायको अन्वेषण गर्न खोजिरहेका छन्, जसका कारण चिनियाँ कामदारहरूको आगमन बढेको छ। “उज्बेकिस्तानका मानिसहरूले देशमा चिनियाँ लगानी परियोजनाहरूमा काम गर्न आउने चिनियाँ कामदारहरूको बढ्दो विरोध देखाउँछन्। चिनियाँ प्रविधिप्रति केही असहमति देखिएको छ। चिनियाँ प्रविधिप्रति अविश्वास सुरक्षा चिन्तासँग पनि सम्बन्धित हुन सक्छ,” नजरबायेभ विश्वविद्यालयकी सहायक प्राध्यापक जेसिका नेफीले भनिन्।

विगत पाँच वर्षमा (२०१९-२०२४), उज्बेकिस्तानमा चिनियाँ प्रत्यक्ष लगानी लगभग पाँच गुणा बढेर १३ अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको छ, जसले राम्रो पूर्वाधार, थप रोजगारी र प्रविधि पहुँचको वाचा गरेको छ। एक प्रमुख ऋणदातामा अत्यधिक निर्भरताको नीति अपनाउने जोखिम एक प्रमुख चिन्ताको विषय बनेको छ, जसले चीनलाई आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्न हेरफेरको वित्तीय र आर्थिक लिभर राख्न अनुमति दिन सक्छ, मध्य एशिया ब्यारोमिटरकी अनुसन्धान फेलो एलिजाबेथ वुड्सले भनिन्। “चीनमाथि आर्थिक निर्भरता उज्बेकिस्तानको अन्तर्राष्ट्रिय तटस्थताको ऐतिहासिक नीति र अन्य क्षेत्रीय खेलाडीहरूको शंका विरुद्ध दृढतापूर्वक जान्छ,” उनले भनिन्।

सजिलो ऋण पहुँचले ‘आर्थिक पासो’ निम्त्याउँछ, राजनीतिक विश्लेषक नार्गिजा मुरातालिभाले २०११ मा ऋण राहतको बदलामा ताजिकिस्तानले १,१०० वर्ग किलोमिटर जमिन चीनलाई गुमाएको उदाहरण दिँदै भनिन्। अहिले, लगभग ३.८ अर्ब अमेरिकी डलरको चिनियाँ ऋण बकाया रहेको छ, जसले अन्य क्षेत्रका देशहरूको लागि चिनियाँ ऋणका सामान्य विशेषताहरूलाई उजागर गरेको छ, ऋण प्राप्त गर्न सजिलो, तर कठिन भुक्तानी, पारदर्शिता अभाव र विशिष्ट सर्तहरू।

चीनको कडा नियन्त्रित मिडिया वातावरणमा, विदेशी पत्रकारहरू निरन्तर छायाँमा काम गर्छन्। संवाददाताहरूको काम प्रायः ध्यान आकर्षित गर्छ, तर तिनीहरूको पछाडि रहेका स्थानीय कर्मचारीहरू—जसलाई समाचार सहायक वा फिक्सर भनिन्छ—चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टी (सीसीपी) को निरीक्षणको मार खेप्छन्।

अनुवाद गर्ने, अन्तर्वार्ता मिलाउने, र रसद व्यवस्थापन गर्ने यी अपरिहार्य कर्मचारीहरूले अनिश्चित स्थिति ओगटेका छन्: तिनीहरू रिपोर्टिङको लागि महत्त्वपूर्ण छन्, तर राज्यको नियन्त्रणमा दृढतापूर्वक रहन्छन्।

धेरैजसो देशहरूमा विपरीत, जहाँ स्थानीय कामदारहरू मिडिया आउटलेटहरूद्वारा प्रत्यक्ष रूपमा कार्यरत हुन्छन्, चीनमा, प्रत्येक समाचार सहायकलाई सीसीपी-अनुमोदित श्रम एजेन्सीहरू मार्फत काममा राख्नुपर्छ जुन विदेश मन्त्रालयद्वारा निरीक्षण गरिन्छ।

यी एजेन्सीहरूले ज्याला, सामाजिक लाभहरू, र सम्झौताहरू व्यवस्थापन गर्छन्, विदेशी पत्रकारहरूको दैनिक निर्देशनहरू पूरा गर्दा पनि सहायकहरूलाई राज्यमा कानुनी रूपमा बाध्य पार्छन्। यो व्यवस्थाले विदेशी मिडिया संस्थाहरू, चिनियाँ सहायकहरू र राज्य बीच “तीन-तर्फी सम्बन्ध” सिर्जना गर्दछ।

सहायकहरूलाई बेइजिङ र सांघाईको नोकरशाही र रसदको भूलभुलैयामा पत्रकारहरूलाई नेभिगेट गर्न मद्दत गर्ने जिम्मेवारी दिइएको छ, जबकि एकै साथ सीसीपी लाई रिपोर्ट गर्ने एजेन्सीहरूप्रति जवाफदेही रहन्छन्।

समाचार सहायकहरूमा निर्भरता पूर्ण छ। विदेशी संवाददाताहरू आफ्ना स्थानीय समकक्षीहरू बिना काम गर्न सक्दैनन्। सहायकहरूले कल गर्छन्, अन्तर्वार्ता सुरक्षित गर्छन्, घटनास्थलमा अनुवाद गर्छन्, र सांसारिक तर आवश्यक कागजी कार्यहरू ह्यान्डल गर्छन्।

तिनीहरू चीनमा रिपोर्टिङको जीवनरेखा हुन्, जहाँ देखिने साधारण कार्यहरू—यातायात बुकिङ गर्ने, नियुक्तिहरू पुष्टि गर्ने, वा कागजातहरू प्राप्त गर्ने—लाई पनि नोकरशाही र राजनीतिक दुवै माध्यमबाट जटिल नेभिगेसन आवश्यक पर्दछ।

तैपनि, तिनीहरूले गर्ने हरेक आन्दोलनको छानबिन गरिन्छ। प्रेस स्वतन्त्रताप्रति सीसीपी को घृणाको अर्थ सबैभन्दा नियमित कामले पनि सम्भावित राजनीतिक परिणामहरूको भार बोक्छ। यो जोखिम काल्पनिक होइन। उच्च-प्रोफाइल केसहरूले समाचार सहायकहरूले सामना गर्ने खतराहरू चित्रण गर्छन्।

२०१४ मा, जर्मन साप्ताहिक डाइ जेटका सहायक झाङ मियाओलाई हङकङमा लोकतन्त्र समर्थक विरोध प्रदर्शनहरू कभर गरेपछि नौ महिनाको लागि हिरासतमा राखिएको थियो। एक दशक अगाडि, द न्यू योर्क टाइम्समा काम गरेका झाओ यानलाई सुरुमा राज्य गोप्य कुराहरू चुहावट गरेको आरोप लागेपछि ठगीको आरोपमा तीन वर्षको जेल सजाय सुनाइएको थियो।

यी उदाहरणहरूले एउटा डरलाग्दो वास्तविकतालाई जोड दिन्छन्: विदेशी संवाददाताहरूले केही हदसम्म कूटनीतिक सुरक्षाको आनन्द लिन सक्छन्, स्थानीय कर्मचारीहरूसँग त्यस्तो कुनै पनि हुँदैन। उनीहरूसँग अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा मान्यता प्राप्त प्रेस प्रमाणपत्रहरूको अभाव छ र उनीहरूलाई मुख्यतया चिनियाँ नागरिकको रूपमा व्यवहार गरिन्छ, जुन स्वेच्छाचारी रूपमा लागू गर्न सकिने घरेलु कानूनहरूको पूर्ण अधीनमा छन्।

प्रणाली सीसीपी को उद्देश्यहरू पूरा गर्न डिजाइन गरिएको हो। राज्य-नियन्त्रित एजेन्सीहरू मार्फत सबै रोजगारीलाई मार्गनिर्देशन गरेर, पार्टीले प्रत्येक सहायक सरकारप्रति जवाफदेही छ भनी सुनिश्चित गर्दछ। एजेन्सीहरू कानुनी रूपमा आफ्ना कर्मचारीहरूको काम र आन्दोलनको बारेमा रिपोर्ट गर्न बाध्य छन्, जसले सीसीपीलाई विदेशी मिडियाले के रिपोर्ट गरिरहेको छ र तिनीहरूले कसरी काम गर्छन् भन्ने बारे अन्तर्दृष्टि प्रदान गर्दछ।

कसलाई काममा लगाउन सकिन्छ, कसरी क्षतिपूर्ति दिइन्छ र कहाँ जान सकिन्छ भनेर नियन्त्रण गरेर, पार्टीले सेन्सरशिपको शान्त तर प्रभावकारी रूप प्रयोग गर्दछ। खुला प्रतिबन्ध वा बन्दहरू भन्दा फरक, जसले अन्तर्राष्ट्रिय निन्दा आकर्षित गर्दछ, मध्यस्थकर्ताहरूको प्रयोगले सीसीपीलाई खुलापनको आवरण कायम राख्न अनुमति दिन्छ जबकि सबै रिपोर्टिङ यसको निगरानीमा हुन्छ भन्ने कुरा सुनिश्चित गर्दछ।

पत्रकारितामा प्रभावहरू गहिरो छन्। विदेशी मिडिया आउटलेटहरूले सहायकहरूले सामना गर्ने जोखिमहरूको बारेमा सचेतताका साथ आफ्नो रिपोर्टिङलाई निरन्तर क्यालिब्रेट गर्नुपर्छ। संवेदनशील कथाहरू—श्रम हडतालदेखि राजनीतिक असहमतिसम्म—कर्मचारीहरूको लागि परिणामहरू रोक्न ढिलाइ, पानी हाल्न वा पूर्ण रूपमा बेवास्ता गर्न सकिन्छ।

नियमित रिपोर्टिङको लागि पनि नियमहरूको भूलभुलैयामा नेभिगेट गर्न र सावधानीपूर्वक वार्ता गर्न आवश्यक छ, प्रत्येक अन्तर्वार्ता वा सार्वजनिक उपस्थितिले सम्भावित राजनीतिक प्रभावहरू बोकेको छ। खुला परिणाम स्वतन्त्र पत्रकारितामा चिसो प्रभाव हो, जुन खुला निषेधद्वारा होइन तर रिपोर्टिङ सम्भव बनाउनेहरूको कमजोरीहरू मार्फत लागू गरिन्छ।

प्रेसलाई कडाइका साथ नियन्त्रण गरिएको देशमा, यो प्रणालीले सीसीपी को रणनीतिलाई जोड दिन्छ: विश्वव्यापी मिडिया उपस्थितिको उपस्थिति कायम राख्ने र विदेशी प्रेससँगको कुनै पनि अन्तरक्रिया राज्यका एजेन्टहरूद्वारा मध्यस्थता गरिएको सुनिश्चित गर्ने।

सहायकहरू, यद्यपि आवश्यक छन्, निरन्तर दबाब र छानबिनमा काम गर्छन्। तिनीहरूको कामले विदेशी पत्रकारहरूले रिपोर्ट गर्न सक्छन् भन्ने कुरा सुनिश्चित गर्दछ, तर चीन बाहिरका थोरैले मात्र पूर्ण रूपमा बुझ्ने लुकेको मूल्यमा।

अन्ततः, चीनमा विदेशी मिडिया रोजगारीको संरचनाले सीसीपीले जानकारीमाथि नियन्त्रण कसरी विस्तार गर्छ भन्ने उदाहरण दिन्छ। सबै सहायकहरूलाई राज्य-अनुमोदित एजेन्सीहरू मार्फत काममा राख्नुपर्ने आवश्यकताले, पार्टीले सुनिश्चित गर्दछ कि विदेशी रिपोर्टिङ आधिकारिक निरीक्षणको अनुपालनमा निर्भर रहन्छ।

यसले मिडिया वातावरण सिर्जना गर्दछ जहाँ स्वतन्त्रता कमजोर हुन्छ र यसलाई सक्षम पार्ने व्यक्तिहरू, समाचार सहायकहरू, सबैभन्दा ठूलो जोखिम बोक्छन्, कानून, अनुसन्धान र नजरबन्दको अधीनमा जसले नाटकीय रूपमा आफ्नो जीवन परिवर्तन गर्न सक्छ। चीनमा, पत्रकारिता पछाडिको मानव पूर्वाधार यसलाई शासन गर्ने राजनीतिक उपकरणबाट अविभाज्य छ, जसले विदेशी रिपोर्टिङलाई अधिकारसँग निरन्तर वार्ताको अवस्थामा छोड्छ।