Author: Madan Kumar

चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङको हालैको तिब्बत भ्रमणलाई विश्वभर रहेका तिब्बती समुदायले आलोचना गरेका छन्। तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र (TAR) को स्थापना उत्सवका क्रममा गरिएको यो भ्रमणलाई तिब्बतीहरूले चीनको दमनकारी नीतिको निरन्तरता र असुरक्षाको प्रतीकका रूपमा हेरेका छन्। उनीहरूको भनाइमा, सीको भ्रमणले चीनको आत्मविश्वासको अभाव झल्काउँछ, यद्यपि चिनियाँ सञ्चार माध्यमहरूले यसलाई स्थिरता र प्रगतिका रूपमा प्रस्तुत गर्न खोजे।

चिनियाँ मिडियाले पनि अनायासै तिब्बतीको चिन्ता झल्काउने गरी सीको भनाइ उद्धृत गरेका छन्: “तिब्बतलाई शासन, स्थायित्व र विकास गर्न राजनीतिक स्थिरता, सामाजिक स्थिरता, जातीय एकता र धार्मिक सद्भाव अनिवार्य छन्। तिब्बती मामिला सम्हाल्न सधैं पार्टीको नेतृत्वको पालना गर्नुपर्छ।” चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी (CCP) का वरिष्ठ नेता वाङ हुनिङले तिब्बतले सीको शासनमा “विकासको सबैभन्दा राम्रो अवधि” देखेको दाबी गरे पनि, उनले तिब्बतलाई मुख्य भूमि चीनबाट अलग गर्न खोजिएको प्रयासप्रति असन्तोष व्यक्त गरे।

सीले तिब्बती बौद्ध धर्मलाई चिनियाँ समाजवादी प्रणालीमा ढाल्ने प्रयास गरे। उनले स्थानीय अधिकारीहरूलाई तिब्बती जनतालाई मानक चिनियाँ भाषा प्रयोग गर्न प्रोत्साहित गर्न भने। यस्ता कदम तिब्बतीहरूको भावना प्रतिकूल ठहरिए। केन्द्रीय तिब्बती प्रशासन (CTA) का प्रवक्ता तेन्जिन लेक्शेले भने, “सी चिनफिङको भ्रमणले तिब्बती जनताको अधिकारप्रति सम्मान देखाउनुपर्थ्यो, चीनको दमनकारी नियन्त्रण होइन। साँचो प्रगति भनेको तिब्बतको भाषा, संस्कृति, पहिचान र वातावरण जोगाउने स्वतन्त्रता हो।”

सन् १९५१ मा चीनको जनमुक्ति सेनाले तिब्बतमा कब्जा जमाएर माओ त्से तुङको तानाशाहीकालमा तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र घोषणा गरेको थियो। त्यसयता तिब्बतमा चिनियाँकरणको संगठित अभियान चलाइएको छ—धार्मिक स्वतन्त्रतामा अंकुश, तिब्बती बौद्ध धर्मलाई कमजोर पार्ने प्रयास, हान जातीय प्रभाव विस्तार, राजनीतिक दमन र विरोध दबाउने काम हुँदै आएको छ।

ल्हासामा आयोजित वार्षिकोत्सवको पूर्वसन्ध्यामा सुरक्षा चेक, नजरबन्द र आवतजावतमा रोकजस्ता कठोर उपायहरू लागू गरिएको इन्टरनेशनल क्याम्पेन फर तिब्बत (ICT) ले जनाएको छ। ICT ले भनेको छ, “सी चिनफिङको दोस्रो ल्हासा भ्रमणका क्रममा चिनियाँ अधिकारीहरूले स्थिरता र सद्भाव देखाउने नाममा ठूलो संख्यामा सुरक्षा बल परिचालन गरे। कार्यकर्ता र सामान्य व्यक्तिहरूमाथि निगरानी बढाइएको छ र केहीलाई ल्हासामा प्रवेश गर्न समेत रोक लगाइएको छ।”

वाशिङटनस्थित तिब्बती कार्यालयका प्रतिनिधि नामग्याल चोएडुपका अनुसार, पाँच वर्षमा सीको दोस्रो भ्रमणले अझै पनि तिब्बतको स्थायित्वमा चिनियाँ चिन्ता झल्काउँछ। उनले भने, “६ दशक लामो CCP शासनपछिसमेत तिब्बत एक प्रहरी राज्यजस्तै बनेको छ। तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रको ६०औं वार्षिकोत्सवमा सीको भ्रमण खोक्रो देखिन्छ, किनभने बेइजिङसँग ऐतिहासिक र जनताको वैध समर्थन छैन।”

ICT की अध्यक्ष टेन्चो ग्यात्सोका अनुसार भ्रमणको समय १२ घण्टाअघि मात्र सार्वजनिक गरिनु आफैंमा बेइजिङको असुरक्षा दर्शक हो। उनले भने, “यो उच्चस्तरीय भ्रमणले चीनको गहिरो असुरक्षा र तिब्बतमा आफ्नो पकड देखाउने बाध्यता झल्काउँछ। उत्सवलाई गोप्य रूपमा, नियन्त्रणसहित आयोजना गर्नु यसको विडम्बना हो।”

तिब्बती डायस्पोराले चीनको दाबीलाई अस्वीकार गर्दै स्थानीय जनसंख्यालाई दमन गरिँदा गरिएको उत्सवको औचित्यमाथि प्रश्न उठाएका छन्। उनीहरूले भने, “पत्रकार र कूटनीतिज्ञहरूको पहुँचमा कडा प्रतिबन्ध लगाइएको छ। तिब्बतभित्रका तिब्बतीहरू स्वतन्त्रता र दलाई लामाको फिर्ताको माग गरिरहँदा चीन भने नियन्त्रणको सन्देश दिन खोजिरहेको छ,” तिब्बती सञ्चारमाध्यम ‘फायुल’ मा लेखिएको छ।

लन्डनस्थित स्कूल अफ ओरिएन्टल एन्ड अफ्रिकन स्टडीज (SOAS) का अनुसन्धानकर्ता रोबर्ट बार्नेटका अनुसार, पाँच वर्षभित्र सीको पुनः तिब्बत भ्रमण “तिब्बतीहरूले अझै पनि चिनियाँ शासनप्रति पूर्ण निष्ठा देखाएका छैनन् भन्ने चिन्ता” को सूचक हो। उनले थपे, “यही कारण सीले बारम्बार तिब्बतीहरूलाई राजनीतिक शिक्षामा जोड दिनु भएको छ।”

ICT ले भनेको छ कि भ्रमणको क्रममा स्थानीय तिब्बतीहरूलाई नागरिक अधिकारबाट वञ्चित गरिएको थियो। “ल्हासा र अन्य क्षेत्रमा व्यापक निगरानी र भारी सुरक्षा तैनाथ गरिएको छ। असहमतिलाई दबाउने र कृत्रिम सद्भाव देखाउने चीनको दृढता यहाँ प्रष्ट देखिन्छ,” संगठनले भन्यो।

अन्त्यमा, सीको भ्रमणले देखाउँछ कि तिब्बतमा स्थिरता र सद्भावका नाममा चीनले प्रदर्शन गर्ने प्रयास, वास्तवमा दमन र असुरक्षाको आवरण मात्रै हो।

जब सवारी साधनहरू मोबाइल डेटा केन्द्रमा रूपान्तरण हुँदै छन्, तब तिनीहरू कसले निर्माण गर्छन् र तिनीहरूले के गर्न सक्छन् भन्ने कुरा अब केवल प्रविधिको सवाल रहेन—यो भूराजनीतिक महत्वको विषय बनिसकेको छ। चिनियाँ विद्युत् सवारी (इभी) निर्माताहरू, विशेष गरी ताइवानजस्ता संवेदनशील बजारमा उनीहरूको विस्तारका पछिल्ला घटनाक्रमले सुरक्षा विज्ञहरू र प्रविधि विश्लेषकहरूबीच नयाँ चिन्ताको विषय बनेका छन्।

यो विषय कुनै एउटा कम्पनी वा उत्पादन लाइनमा मात्र सीमित छैन। यो उपभोक्ता प्रविधि र राज्यद्वारा सञ्चालित निगरानी प्रणालीहरूको मिलन, र त्यो मिलनमा चीनको प्रविधि पारिस्थितिक तन्त्र (इकोसिस्टम) ले खेल्ने भूमिकासँग सम्बन्धित गम्भीर असहजतासँग जोडिएको छ।

चिनियाँ इभी निर्माता बीवाइडी को ताइवानस्थित वितरक, टाइको मोटर्सले ताइवानी राजनीतिक व्यक्तित्वहरूलाई आमन्त्रण गरी आयोजना गरेको शान्त रात्रिभोज बाह्य रूपमा सामान्य देखिन सक्छ। तर धेरै विश्लेषकहरूका लागि, यो चीनको प्रविधिलाई संवेदनशील क्षेत्रमा “सजिलो अवतरण” गराउने रणनीतिक प्रयासको संकेत थियो।

आजको सन्दर्भमा, सवारी साधनहरू केवल यात्रा गर्ने माध्यम होइनन्, ती संवेदनशील सेन्सर, प्रोसेसर, र क्लाउड-जडित प्रणालीहरूले सुसज्जित मोबाइल डेटा केन्द्रहरू हुन्, जसले व्यापक मात्रामा वातावरणीय र प्रयोगकर्ताको व्यवहारसँग सम्बन्धित डेटा सङ्कलन गर्छन्।

विज्ञहरूले अब यस्ता सवारी साधनहरूलाई “मोबाइल सुपर कम्प्युटर” भनेर चिनाउन थालेका छन्। यीमा उन्नत चालक सहायता प्रणाली, वास्तविक-समय ट्र्याकिङ र एआई सक्षम निर्णय क्षमताहरू जडान गरिएको हुन्छ। स्वत: ड्राइभिङ प्रविधि पूर्णरूपमा कार्यान्वयन हुने नजिक पुग्दा, यस्ता सवारी साधनहरूले स्थानको इतिहास, अडियो रेकर्डिङ, बायोमेट्रिक इनपुट, र ट्राफिक ढाँचाहरूको विवरण सङ्कलन गर्ने डेटा अमूल्य बन्नेछ।

तटस्थ निर्माताको हातमा यस्तो डेटा शहरी योजना वा सार्वजनिक सुरक्षामा सुधारका लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ। तर जब निर्माताले निगरानीमा संलग्न भएको राज्यद्वारा नियन्त्रित अधिकार क्षेत्र अन्तर्गत काम गर्छ, त्यस्तो डाटाको प्रयोग जोखिमपूर्ण बन्न पुग्छ।

सुरक्षा विश्लेषकहरूले यी सवारी साधनहरूको तुलना पौराणिक ट्रोजन घोडासँग गरेका छन्, साधारण देखिए पनि, भित्रबाट संवेदनशील जानकारी सिधा पठाउने माध्यम बन्न सक्छन्। परम्परागत निगरानी उपकरणहरू स्थापनाको लागि सहमति आवश्यक पर्छ, तर स्मार्ट सवारी साधनहरूले लगातार, अदृश्य रूपमा डेटा संकलन गर्न सक्छन्।

यस्ता सवारी साधनहरूले प्रयोगकर्ता थाहा नपाईकन स्थानिय सूचना मुख्य भूमि चीनमा रहेका सर्भरहरूमा फिर्ता पठाउने जोखिम बोकेका हुन्छन्। त्यसैले, यहाँ खतरा केवल सम्भाव्य होइन, संरचनात्मक नै हो।

यस्तो चिन्ता इभीमा मात्र सीमित छैन। स्मार्टफोन, वाइफाइ राउटर, र यहाँसम्म कि समुद्री बन्दरगाहहरूमा प्रयोग हुने क्रेनजस्ता चिनियाँ इलेक्ट्रोनिक उपकरणहरू समेत विश्वभर निगरानीको सन्देहमा परेका छन्। अनुसन्धानहरूले केही यस्ता उपकरणहरूबाट संवेदनशील डेटा बेइजिङमा पठाउने सम्भाव्यता देखाएका छन्।

उदाहरणका लागि, अमेरिकाको कांग्रेसले चेतावनी दिएको छ कि चीनले निर्माण गरेका उपकरणहरू महत्वपूर्ण पूर्वाधारहरूमा जासुसी वा तोडफोडको लागि प्रयोग गर्न सक्छ। जर्मनी, अष्ट्रेलिया, र भारतले सुरक्षा जोखिम देखाउँदै आफ्ना फाइभजी नेटवर्कबाट चिनियाँ टेलिकम उपकरणहरू हटाउने निर्णय लिएका छन्।

यो प्रवृत्तिले प्रस्ट देखाउँछ कि चीनका प्राविधिक निर्यातहरू अब केवल व्यावसायिक होइनन्, भूराजनीतिक उपकरण पनि बनेका छन्। विश्वव्यापी इलेक्ट्रोनिक्स उत्पादनमा चीनको नेतृत्वले एक यस्तो अवस्था सिर्जना गरेको छ जहाँ प्रविधिमा भर पर्ने तर त्यसको लुकेको मूल्यप्रति चिन्तित राष्ट्रहरू द्विविधामा छन्।

दुनियाभरका मोबाइल नेटवर्कहरूको अन्तरसम्बन्धका कारण चिनियाँ टेलिकम कम्पनीहरूले सिग्नलिङ प्रोटोकलहरूमा पहुँच पाउने स्थिति छ, जसले स्थान ट्र्याकिङ र सञ्चार अवरोधको जोखिम निम्त्याउँछ। यदि आधारभूत पूर्वाधारमै कमजोरी भयो भने, एन्क्रिप्टेड सन्देशहरू समेत असुरक्षित बन्न सक्छन्।

विशेषगरी ताइवानमा यी जोखिमहरू झनै गम्भीर छन्। चीनसँगको भौगोलिक निकटता र रणनीतिक महत्वका कारण ताइवान चिनियाँ निगरानी प्रयासको केन्द्र बन्ने खतरा बोकेको छ। केही विश्लेषकहरूका अनुसार, चिनियाँ इभीहरूको बजार प्रवेश “साधारण व्यापार” नभई निगरानी प्रणालीको सामान्यीकरण हुन सक्छ।

एकपटक यी सवारीहरू व्यापक रूपमा प्रयोगमा आएपछि, तिनीहरूले सङ्कलन गर्ने डेटा चीनलाई ताइवानको सामाजिक, राजनीतिक र रसद सम्बन्धी अवस्थाको सूक्ष्म विवरण दिन सक्छ।

यही कारणले आलोचकहरू भन्छन् कि यो केवल प्रविधिक विषय होइन, यो राष्ट्रिय सार्वभौमसत्ताको सवाल हो। अपारदर्शी डेटा प्रोटोकल भएका विदेशी उपकरणहरूलाई संवेदनशील क्षेत्रमा प्रयोग गर्न दिनु भनेको सार्वजनिक जीवनमा निगरानीलाई आमन्त्रित गर्नु हो। यद्यपि केहीले यस्ता चिन्ताहरूलाई अतिशयोक्ति मान्न सक्छन्, चिनियाँ प्रविधिको विगतले यस्ता खतरा सत्यमा आधारित रहेको पुष्टि गर्छ, जस्तै: निगरानीयुक्त मोबाइल एपहरू, डाटा चोरी, र दूरसञ्चारमा हस्तक्षेप।

तसर्थ, चुनौती केवल एकल उपकरणहरूमा नियन्त्रण राख्ने होइन, तर प्रविधि मूल्याङ्कन गर्ने आधारलाई नै पुनर्विचार गर्नु हो। अब मूल्य, डिजाइन, र कार्यक्षमताका साथै, डाटाको स्वामित्व र प्रयोगको उद्देश्य पनि विचार गर्न आवश्यक छ। यही सन्दर्भमा, ताइवानमा चिनियाँ इभी हरूमाथि लगाइएको प्रतिबन्ध राष्ट्रिय घृणा वा संरक्षणवादमा आधारित होइन। यो डिजिटल युगमा सार्वभौमसत्ताको नयाँ परिभाषा हो, अब सीमा मात्र होइन, ब्यान्डविथ पनि रक्षा गर्नुपर्ने भएको छ।

जब प्रतिस्पर्धी राष्ट्रहरूले उपभोग्य प्रविधिको माध्यमबाट पहुँच बनाउने प्रयास गर्छन्, तब वाणिज्य र द्वन्द्वको सीमारेखा धमिलो हुन जान्छ। अन्ततः, प्रश्न चिनियाँ इभीहरू खतरनाक छन् कि होइनन् भन्ने होइन,बरु तिनीहरूको उपस्थिति विदेशी समाजमा अवरोध गर्न नसकिने सुरक्षा कमजोरी निम्त्याउँछ कि गर्दैन भन्ने हो।

जसरी स्वायत्त प्रणालीहरू र एआई-संचालित विश्लेषणहरू मुख्यधार बन्ने क्रम जारी छ, राष्ट्रहरूले गम्भीर रूपमा मूल्याङ्कन गर्नुपर्ने हुन्छ, के सुविधा सुरक्षाको मूल्यमा ल्याउनु उपयुक्त हो?