पोलियोबाट धेरै हदसम्म मुक्त भइसकेको यस संसारमा, जहाँ अधिकांश देशहरूले गर्वका साथ आफूलाई “पोलियो-मुक्त” घोषणा गरेका छन्, पाकिस्तान भने २०२५ मा पनि पुनरुत्थान, प्रतिरोध र जोखिमको दुष्चक्रमा फसेको छ।
दशकौँदेखि चलिरहेको देशको रोग उन्मूलन अभियान—जसलाई कुनै बेला विश्वव्यापी सफलताको गाथा मानिन्थ्यो, अहिले अर्को कठिन चरणमा प्रवेश गरेको छ। अरबौँ रुपैयाँको कोष, घर-घरमा सञ्चालित अनगिन्ती खोप अभियानहरू, र अन्तर्राष्ट्रिय दबाबका बाबजुद पनि यो भाइरस पाकिस्तानमा मात्र टिकिरहेको छैन, बरु खतरनाक रूपमा पुनरागमन गरिरहेको छ।
सन् २०२५ को जुन महिनासम्ममा पाकिस्तानले आफ्नो आदिवासी क्षेत्र र शहरी बस्तीहरूमा दर्जनौँ नयाँ पोलियो सङ्क्रमणका घटनाहरू रिपोर्ट गरेको छ, जुन विगतका वर्षहरूको तुलनामा तीव्र वृद्धि हो। यो पुनरुत्थानले आसन्न उन्मूलनको आशालाई चकनाचुर पारेको छ र अन्तर्राष्ट्रिय यात्रा प्रतिबन्ध तथा आर्थिक परिणामहरूको डरलाई पुनर्जीवित गरेको छ। निरन्तर चुनौती दिने केवल भाइरस मात्र होइन, बरु अभियानलाई सुरुदेखि नै बाधा पुर्याएका जटिल मानवीय, राजनीतिक र वैचारिक अवरोधहरू पनि हुन्।
समाप्त हुनुपर्ने एउटा संकट
पोलियो, वा पोलियोमाइलाइटिस, कुनै समय विश्वव्यापी महामारी थियो। अधिकांश देशहरूमा यसको उन्मूलनलाई जनस्वास्थ्यको सबैभन्दा ठूलो विजयमध्ये एक मानिन्छ। यद्यपि पाकिस्तानमा, जहाँ यो रोग अझै पनि स्थानीय छ (अफगानिस्तान अर्को यस्तै देश हो), पोलियोविरुद्धको युद्ध अपेक्षा गरिएको भन्दा धेरै लामो समयदेखि चलिरहेको छ।
वास्तवमा, पाकिस्तान यसलाई धेरै पटक निर्मूल पार्न नजिक पुगेको थियो, तर रसदको कमी, समुदायहरूको प्रतिरोध र स्वास्थ्यकर्मीहरू विरुद्धको निरन्तर हिंसाका कारण प्राप्त उपलब्धिहरू गुमाउनु पऱ्यो। सन् २०२५ मा जोखिम पहिलेभन्दा बढी छ।
स्वास्थ्य विज्ञहरूले पाकिस्तानमा जंगली पोलियो भाइरसको पुनरुत्थानलाई “गहिरो चिन्ताजनक” भनेर व्याख्या गरेका छन्, किनकि धेरै नयाँ घटनाहरू आंशिक वा कुनै खोप नपाएका बालबालिकाहरूमा रिपोर्ट गरिएका छन्, जसको मुख्य कारण छुटेका खोप राउन्डहरू हुन्। यो भाइरस ती क्षेत्रहरूमा फस्टाउन जारी छ जहाँ सरकारी पहुँच कमजोर छ, पूर्वाधार अविकसित छ, र सार्वजनिक अविश्वास व्यापक छ।
सुरक्षा खतराहरू: अदृश्य शत्रु
पाकिस्तानको पोलियो अभियानले सामना गरिरहेका सबैभन्दा डरलाग्दो चुनौतीहरूमध्ये एक हिंसा हो। सन् २०२५ मा पनि स्वास्थ्यकर्मीहरू लक्षित हत्याको त्रासमा काम गर्छन्, विशेष गरी खैबर पख्तुनख्वा र बलुचिस्तानमा, जहाँ आतंकवादी समूहहरूले पोलियो कार्यक्रमलाई पश्चिमी षड्यन्त्र वा जासुसीको बहानाका रूपमा हेर्न जारी राख्छन्।
यस वर्षको मे महिनाको सुरुमा सुरक्षा अवस्थाले गम्भीर मोड लियो, जब बन्दुकधारीहरूले उत्तरी वजिरिस्तानमा तीन पोलियो कर्मचारीको हत्या गरे—पाँच महिनामा यस्तो प्रकारको यो सातौँ आक्रमण हो। यीमध्ये धेरै हत्या अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यममा रिपोर्ट नभए पनि सरकारी पहलहरूप्रति पहिले नै शंका गर्ने समुदायहरूमा यसको ठूलो प्रभाव पर्छ। प्रहरीको सुरक्षा घेरामा हुँदा पनि खोपकर्मीहरूले प्रायः धम्की, डर र आक्रमणको सामना गर्छन्।
यसको परिणामस्वरुप केही टोलीहरूले निश्चित छिमेकहरूलाई पूर्ण रूपमा बेवास्ता गर्छन्, जसले गर्दा हजारौँ बालबालिकाहरू जोखिममा पर्छन्। तालिबान र यस क्षेत्रका अन्य अतिवादी समूहहरूले खोपले बाँझोपन निम्त्याउँछ वा फराकिलो पश्चिमी एजेन्डाको हिस्सा हो भनी दाबी गर्दै गलत सूचना प्रवाह गर्न जारी राख्छन्। धार्मिक विद्वान र धर्मगुरुहरूले यस्ता मिथकहरूलाई हटाउने प्रयास गरे पनि, विशेष गरी रूढिवादी पश्तून जनसंख्यामा गहिरो रूपमा जरो गाडेको अविश्वास कायमै छ।
तल्लो तहमा प्रतिरोध
हिंसाबाहेक, अभियानलाई संरक्षण गर्न खोजिएका समुदायहरूबाट असहयोगले कमजोर बनाएको छ। पाकिस्तानमा खोप हिचकिचाहट कुनै सीमान्त घटना होइन—यो सांस्कृतिक, धार्मिक र राजनीतिक मनोवृत्तिमा गहिरो रूपमा गाँसिएको छ। केही अवस्थामा, परिवारहरूले पानीको अभाव, बिजुली कटौती, वा शिक्षाको कमीजस्ता असम्बन्धित गुनासोहरूको विरोधको रूपमा खोप अस्वीकार गर्छन्।
धेरैका लागि पोलियो अभियान राज्यको विकृत प्राथमिकताहरूको प्रतीक बनेको छ: खोपका लागि लाखौँ रुपैयाँ, तर सफा पिउने पानीका लागि भने केही पनि होइन। स्वास्थ्यकर्मीहरूले आफ्ना अगाडि ढोका बन्द गरिएको, नक्कली खोप रेकर्डहरू, र खोप दिनमा आफ्ना बच्चाहरूलाई लुकाउने परिवारहरूको कथाहरू सुनाउँछन्।
सामाजिक सञ्जालले समस्यालाई बढाएको छ। तथ्य-जाँचका प्रयासहरू भन्दा षड्यन्त्रका सिद्धान्तहरू छिटो फैलिन्छन्, र पोलियो खोपहरूलाई पक्षाघात वा मृत्युसँग झूटो रूपमा जोड्ने भिडियोहरू घण्टाभित्रै भाइरल हुन्छन्।
कराची र लाहोरजस्ता शहरी क्षेत्रहरूमा पनि, जहाँ पूर्वाधार बलियो छ, गलत जानकारी फस्टाउँछ। सुसंगत सञ्चार रणनीति र एकरूप जनस्वास्थ्य सन्देशको अभावमा, खोप सुरक्षासम्बन्धी मिथकहरू कायमै छन्, जसले प्रायः आधिकारिक जानकारीलाई overshadow गर्छन्।
थकान, कोष र विभाजन
२५ वर्षभन्दा बढीको निरन्तर खोप अभियानपछि, थकान बढ्दै गइरहेको छ—स्वास्थ्यकर्मी र समुदायहरूमा मात्र होइन, नीति निर्माताहरू र दाताहरूमा पनि। अभियान एक नियमित घटना बनेको छ, जसले प्रायः उदासीनता वा उपेक्षाको सामना गर्नुपरेको छ। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO), यूनिसेफ (UNICEF), र गेट्स फाउन्डेसनजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारहरूले पहललाई कोष दिन जारी राखेका छन्, तर समन्वय, निरीक्षण र जवाफदेहितामा दरारहरू देखिन सक्छन्।
सन् २०२५ मा, पाकिस्तानको सार्वजनिक स्वास्थ्य प्रणाली अत्यधिक बोझमा छ र कम वित्त पोषित छ। राजनीतिक अस्थिरता, हडताल र नोकरशाही प्रक्रियागत ढिलाइले बारम्बार आधारभूत खोप कार्यक्रमहरूलाई बाधा पुर्याउँछ।
उच्च प्राथमिकतामा भए पनि, पोलियो कार्यक्रम यी समस्याहरूबाट मुक्त छैन। सङ्घीय नेतृत्व र प्रान्तीय कार्यान्वयनबीचको विच्छेद फराकिलो भएको छ, विशेष गरी विकेन्द्रीकरण सुधारहरू पछि जसले स्वास्थ्य नीतिलाई धेरै हदसम्म प्रान्तीय सरकारहरूको हातमा छोडेको छ। यसैबीच, अग्रपङ्क्तिमा काम गर्ने कार्यकर्ताहरू, जसमध्ये धेरै महिलाहरू छन्, अझै पनि थोरै वा कुनै सहयोगबिना खतरनाक परिस्थितिमा काम गरिरहेका छन्।
धेरैले महिनौँसम्म भुक्तानी नपाई काम गरेका छन्, जबकि अरूले उत्पीडन र आफ्नो जीवनको डरका कारण अभियानलाई पूर्ण रूपमा छोडेका छन्।
विश्वव्यापी आँखाले हेरिरहेको छ
पाकिस्तानमा पोलियोको पुनरुत्थान केवल राष्ट्रिय सङ्कट मात्र होइन, यो विश्वव्यापी चिन्ताको विषय हो। विश्वभरका स्वास्थ्य अधिकारीहरू चिन्तित छन् कि यदि भाइरस चाँडै निर्मूल गरिएन भने, यो अन्य देशहरूमा, विशेष गरी कमजोर स्वास्थ्य प्रणाली भएका देशहरूमा फैलिन सक्छ।
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) ले बारम्बार चेतावनी दिएको छ कि यस चरणमा आत्मसन्तुष्टिले दशकौँको प्रगतिलाई उल्ट्याउन सक्छ। पहिले नै, केही देशहरूले यात्रा प्रतिबन्धहरू पुन: लागू गरिसकेका छन्, जसमा पाकिस्तानी यात्रीहरूले प्रवेश गर्नुअघि पोलियो खोपको प्रमाण देखाउन आवश्यक छ। पहिले नै कमजोर अर्थतन्त्रसँग जुधिरहेको राष्ट्रका लागि यस्ता प्रतिबन्धहरूको व्यापक कूटनीतिक र वित्तीय प्रभाव पर्न सक्छ।
पोलियो उन्मूलन गर्न असफल हुनु पनि प्रतिष्ठामा धक्का हो। पाकिस्तानले लामो समयदेखि यो रोग उन्मूलन गर्ने क्षमता र इच्छाशक्ति रहेकोमा जोड दिँदै आएको छ। यद्यपि हरेक नयाँ घटना, हरेक मारिएका स्वास्थ्यकर्मी, र हरेक असफल अभियानले देशले आफ्नो सबैभन्दा आधारभूत स्वास्थ्य लक्ष्यहरू पनि सुरक्षित गर्न सक्दैन भन्ने धारणालाई बढावा दिन्छ।
व्यापक असफलताको प्रतीक
पाकिस्तानमा पोलियोको निरन्तरता केवल एउटा भाइरस मात्र होइन। यसले शासनको असफलता, अनियन्त्रित अतिवादको परिणाम र राज्य तथा यसका जनताबीचको खाडलको प्रतीक हो। यसले गलत सूचना, गरिबी र सीमान्तीकरणले सबैभन्दा राम्रोसँग वित्त पोषित जनस्वास्थ्य प्रयासहरूलाई पनि कसरी विफल पार्न सक्छ भन्ने कुरालाई प्रतिबिम्बित गर्छ। जहाँ विश्व अगाडि बढिरहेको छ, नयाँ महामारी, उदीयमान स्वास्थ्य प्रविधिहरू र डिजिटल स्वास्थ्य प्रणालीहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्दै, पाकिस्तान विगतमा नै छोडिनुपर्ने रोगसँगको लडाइँमा फसेको छ।
