चीनको अर्थतन्त्र दीर्घकालीन मन्दी र संरचनागत चुनौतीसँग जुधिरहेका बेला देशका ग्रामीण क्षेत्रमा सामाजिक असन्तोष तीव्र रूपमा बढेको देखिएको छ। यो अवस्था सामाजिक तनावको गम्भीर वृद्धि भएको संकेत हो।

आर्थिक कठिनाइ, जग्गा विवाद तथा समुदायस्तरीय गुनासोबाट प्रेरित विरोध प्रदर्शनको वृद्धि विशेषगरी त्यस्ता क्षेत्रमा देखिएको छ, जहाँ रोजगारीका अवसर सीमित छन् र राज्य नीतिहरू स्थानीय परम्परा र अभ्याससँग ठोक्किन्छन्। यसले स्थानीय बासिन्दा र सरकारी निकायबीचको दूरी झन् फराकिलो हुँदै गएको देखाउँछ।

स्वतन्त्र निगरानी संस्थाहरूको तथ्याङ्कअनुसार सन् २०२५ मा ग्रामीण क्षेत्रका विरोध प्रदर्शनका घटनाहरू उल्लेख्य रूपमा बढेका छन्, जसले चीनका आन्तरिक भूभागमा बढ्दो अस्थिरतालाई उजागर गर्छ।

ग्रामीण विरोध प्रदर्शनका घटनामा तीव्र वृद्धि

फ्रिडम हाउससँग आबद्ध र मुख्यभूमि चीनभरि नागरिक असन्तोष अनुगमन गर्ने चाइना डिसेन्ट मोनिटर (CDM) का अनुसार, सन् २०२५ का पहिलो ११ महिनामा करिब ६६१ वटा ग्रामीण विरोध प्रदर्शनका घटना दर्ता भएका छन्। यो सङ्ख्या सन् २०२४ को सम्पूर्ण वर्षको तुलनामा करिब ७० प्रतिशतले बढी हो।

यी घटनाहरू व्यापक असन्तोषको एउटा हिस्सा हुन्। CDM ले सन् २०२५ को तेस्रो त्रैमासिकमा मात्र १,३९२ वटा विरोध प्रदर्शनका गतिविधि अभिलेख गरेको छ, जुन अघिल्लो वर्षको सोही अवधिको तुलनामा ४५ प्रतिशत वृद्धि हो। यससँगै देशव्यापी रूपमा लगातार छैटौँ त्रैमासिकसम्म विरोध प्रदर्शन बढ्दो क्रममा रहेको देखिन्छ।

यद्यपि सबै विरोध प्रदर्शन ग्रामीण क्षेत्रमै केन्द्रित थिएनन्, ग्रामीण बासिन्दाहरू असन्तोष प्रकट गर्ने समूहको महत्वपूर्ण र बढ्दो हिस्सा बनेका छन्। उनीहरू श्रमिक, घरधनी तथा अन्य समूहहरूसँगै आर्थिक दबाब र सामाजिक नीतिसँग सम्बन्धित गुनासो व्यक्त गर्न सडकमा उत्रिएका छन्।

अर्थतन्त्र र ग्रामीण असन्तोष: चिन्ताजनक सम्बन्ध

ग्रामीण क्षेत्रमा बढ्दो विरोध प्रदर्शन चीनको समग्र आर्थिक मन्दीसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको देखिन्छ। औद्योगिक उत्पादन र लगानीको वृद्धि सुस्त हुँदै जाँदा तथा सहरहरूमा रोजगारीका सम्भावना कमजोर बन्दै जाँदा धेरै आप्रवासी श्रमिकहरू आफ्नै गाउँ फर्किन बाध्य भएका छन्। तर गाउँ फर्किएपछि पनि उनीहरूले पर्याप्त आर्थिक अवसर नपाएको गुनासो व्यापक छ।

लियान्हे जाओबाओ मा प्रकाशित एक प्रतिवेदनले “ग्रामीण आप्रवासी श्रमिकहरूको ठूलो मात्रामा फर्किने र त्यहीँ बसोबास गर्ने अवस्था बन्न नदिनु” भन्ने सरकारी चिन्तालाई उल्लेख गरेको थियो। यो नीति–भाषाले ग्रामीण अर्थतन्त्रको जडता र सम्भावित संकटबारे जनस्तरमा थप चिन्ता र बहस जन्माएको छ। सहरमा जस्तो विविध रोजगारी र औद्योगिक आधार ग्रामीण क्षेत्रमा नहुँदा, कृषि वा अनौपचारिक काममा निर्भर ग्रामीण बासिन्दा समष्टिगत आर्थिक अवस्था कमजोर हुँदा झन् जोखिममा पर्छन्।

बलियो ग्रामीण रोजगारी नहुँदा गाउँ फर्किएका श्रमिकहरू प्रायः खेतीयोग्य जमिन, स्थायी आम्दानी वा जीविकोपार्जनका स्रोतविहीन अवस्थामा पुग्छन्। यस्ता अवस्था बारम्बार विरोध प्रदर्शनका कारणका रूपमा देखिँदै आएका छन्।

जग्गा र परम्परासँग ठोक्किने नीतिहरू

सन् २०२५ मा ग्रामीण विरोध प्रदर्शनका प्रमुख कारणमध्ये एक स्थानीय सरकारका ती कदमहरू बने, जसलाई बासिन्दाहरूले परम्परागत अभ्यास वा सम्पत्ति अधिकारमाथिको अतिक्रमणका रूपमा बुझे। हाइनानको लिङ्गाओ काउन्टी र ग्वाङ्सीको फुचुआन काउन्टीमा निजी रूपमा निर्माण गरिएका मन्दिर र कुलदेवता भवन भत्काइँदा गाउँले र सरकारी अधिकारीबीच हिंसात्मक झडपसमेत भएका थिए। यी स्थलहरू स्थानीय बासिन्दाका लागि सांस्कृतिक पहिचानका केन्द्र भएकाले, ती भत्काइँ व्यापक असन्तोषको विस्फोट बिन्दु बने।

त्यसैगरी, गुइझोउको सिफेङ काउन्टीमा मृत शरीरको दाहसंस्कार अनिवार्य गर्ने नयाँ स्थानीय आदेशविरुद्ध विरोध प्रदर्शन भए। यो आदेश दीर्घकालदेखि चल्दै आएका दाहसंस्कारबाहेकका अन्त्येष्टि परम्परासँग ठाडो रूपमा बाझिएकाले, गाउँलेहरूले यसलाई सांस्कृतिक आक्रमणका रूपमा लिए। यी घटनाहरूले ग्रामीण चीनमा देखिँदै आएको साझा प्रवृत्ति झल्काउँछन्, धुनिकीकरण वा प्रशासनिक सुधारको नाममा ल्याइने राज्य नीतिहरू जब स्थानीय मान्यता, ऐतिहासिक अधिकार र सामुदायिक पहिचानसँग ठोक्किन्छन्, तब तीव्र र दीर्घकालीन प्रतिरोध उत्पन्न हुन्छ।

आर्थिक दबाबले झन् चर्किएका पुराना गुनासो

अर्थशास्त्री र समाजशास्त्रीहरूका अनुसार चीनको ग्रामीण असन्तोष प्रायः जग्गा अधिग्रहण र सहर-गाउँबीचको आर्थिक असन्तुलनजस्ता संरचनागत समस्यासँग गाँसिएको हुन्छ। सन् २०२५ का केही विशिष्ट घटनाले ध्यान ताने पनि, ती विगतदेखि नै देखिँदै आएका जग्गा विवाद, जबर्जस्ती स्थानान्तरण र भ्रष्टाचारप्रतिको धारणासँग जोडिएका विरोधको निरन्तरता हुन्। अघिल्ला तथ्याङ्कहरूले आर्थिक मन्दी गहिरिनुअघि नै जग्गा खोसिने र जबर्जस्ती बसाइँसराइ ग्रामीण विरोध प्रदर्शनका प्रमुख कारण रहेको देखाइसकेका थिए।

आप्रवासी श्रमिकहरूको गाउँ फर्किने क्रमले, आम्दानीको स्रोत खुम्चिँदा र कतिपय अवस्थामा जग्गा अधिकारसमेत गुमाउँदा, यी तनावलाई थप चर्काएको छ। धेरै ग्रामीण क्षेत्रमा विस्थापित श्रमिकका लागि सुरक्षा कवचका रूपमा वाचा गरिएको सामुदायिक वा कृषियोग्य जमिन क्रमशः औद्योगिक वा व्यावसायिक प्रयोजनका लागि प्रयोग हुन थालेको छ। यसले गाउँ फर्किएका बासिन्दालाई आर्थिक रूपमा अलपत्र र सामाजिक रूपमा निराश बनाएको छ।

विरोध प्रदर्शनको बदलिँदो स्वरूप

सन् २०२५ का ग्रामीण विरोध प्रदर्शनहरू परम्परागत जग्गा र सांस्कृतिक विवादमै सीमित छैनन्। ती स्थानीय शासन पद्धतिप्रतिको व्यापक असन्तोष पनि झल्काउँछन्। ग्रामीण असन्तोषसँगै श्रम, आवास र शिक्षा सम्बन्धी गुनासोहरू पनि जोडिनुले चिनियाँ समाजका विभिन्न क्षेत्रमा असन्तोष फैलिँदै गएको संकेत गर्छ। यी घटनाहरूको आवृत्ति र विविधताले एक समय छिटपुट र अलग–अलग देखिने ग्रामीण सक्रियता अब व्यापक अन्यायविरुद्धको सार्वजनिक अभिव्यक्तिको हिस्सा बन्दै गएको देखाउँछ।

यद्यपि यी आन्दोलनहरूमा राष्ट्रिय स्तरको समन्वय नदेखिए पनि, विभिन्न काउन्टी र प्रान्तमा एकसाथ देखिएका गतिविधिले समग्र रूपमा देशभर दर्ता हुने विरोध प्रदर्शनको सङ्ख्या उल्लेख्य रूपमा बढाएको छ।

राज्यको प्रतिक्रिया र सूचना नियन्त्रण

ग्रामीण क्षेत्रमा बढ्दो विरोध प्रदर्शनप्रति चिनियाँ राज्यको प्रतिक्रिया असन्तोष नियन्त्रण गर्ने दीर्घकालीन रणनीतिसँग जोडिएको छ। प्रायः दमन, लक्षित प्रहरी कारबाही र सञ्चार माध्यम तथा अनलाइन सामग्री नियन्त्रणमार्फत घटनालाई सीमित गर्ने प्रयास गरिन्छ। ‘ग्रिड=शैली सामाजिक व्यवस्थापन’ भनिने यो प्रणाली व्यापक निगरानी र स्थानीय रिपोर्टिङ सञ्जालमा आधारित छ, जसको उद्देश्य असन्तोष ठूलो आन्दोलनमा रूपान्तरण हुनुअघि नै नियन्त्रण गर्नु हो।

यस्ता संयन्त्र हुँदाहुँदै पनि, दर्ता भएका विरोध प्रदर्शनको बढ्दो सङ्ख्याले स्थानीय गुनासोहरू निरन्तर सतहमा आइरहेको र कहिलेकाहीँ सूचना अवरोध तोड्दै राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय ध्यानसमेत तानिरहेको देखाउँछ। चाइना डिसेन्ट मोनिटर जस्ता स्वतन्त्र पहलहरूले सार्वजनिक प्रतिवेदन, सामाजिक सञ्जालका सङ्केत र नागरिक समाजका दस्तावेजको सहायताले आधिकारिक माध्यममा नदेखिने असन्तोषको समग्र तस्वीर प्रस्तुत गर्ने प्रयास गर्छन्।

फराकिँदै गरेका सामाजिक चिरा

सन् २०२५ मा ग्रामीण विरोध प्रदर्शनको वृद्धि सीमित रोजगारी, स्थिर आम्दानी र बढ्दो जीवनयापन लागतजस्ता आर्थिक दबाब दीर्घकालीन संरचनागत समस्यासँग जुध्दा उत्पन्न सामाजिक तनावको स्पष्ट संकेत हो। आर्थिक पुनर्जीवन सुस्त रहेका र अवसर अभाव भएका क्षेत्रमा, दमनको जोखिम हुँदाहुँदै पनि जनस्तरको असन्तोष सामूहिक कार्यका रूपमा व्यक्त भइरहन्छ।

यी घटनाक्रमहरूले चिनियाँ समाजको गहिरो चिरालाई उजागर गर्छन्, जहाँ आर्थिक दबाब, जनसांख्यिकीय परिवर्तन, सांस्कृतिक मूल्य र स्थानीय शासनबीचको टकरावले राज्य र समाजबीचको सम्बन्ध झन् तनावपूर्ण बनाइरहेको छ। ग्रामीण चीनमा विरोध प्रदर्शनको संख्या र स्वरूप दुवै बढ्दै जाँदा, जनस्तरको प्रतिरोध देशको सामाजिक–आर्थिक परिदृश्यको स्थायी विशेषता बन्दै गएको देखिन्छ।