मुताई काण्ड केवल अभिजात वर्गको विलासी जीवनशैलीको अर्को उदाहरण मात्र होइन; यो चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टी (सीसीपी) भित्र गहिरिएको भ्रष्टाचार, विशेषाधिकार र राजनीतिक उन्मुक्तिको प्रकृति उजागर गर्ने एउटा महत्त्वपूर्ण झ्याल हो।
यो घटना हेनान प्रान्तमा सुरु भएको थियो, जहाँ एक स्थानीय पार्टी अधिकारी एक राजनीतिक बैठकको क्रममा अत्यधिक मात्रामा प्रिमियम रक्सी सेवन गरेपछि मृत्यु भएका थिए। सुरुमा सामान्य लाग्ने यो घटना चाँडै राष्ट्रिय स्तरको लज्जाको विषय बन्यो, जसले सीसीपीलाई सार्वजनिक रूपमा जवाफ दिन बाध्य बनायो। केन्द्रीय नेतृत्वले “मदिरा संस्कृति” विरुद्ध कारबाहीको घोषणा गर्यो। तर यस बयानबाजीको पछाडि अझ गम्भीर यथार्थ लुकेको छ—एक यस्तो प्रणाली, जहाँ विलासिता, प्रभाव र भ्रष्टाचार एकैसाथ प्रवाहित हुन्छन्, प्रायः ब्रान्डेड रक्सीको बोतलमार्फत।
यो विवादको केन्द्रमा रहेको छ मुताई, चीनको प्रतिष्ठित रक्सी, जुन एक समय राष्ट्रिय गौरव र कूटनीतिक सौजन्यको प्रतीक थियो। आज भने यो राजनीतिक मुद्रा बनेको छ—धुँवाधुलो लाग्ने भोजशालामा प्रस्तुत गरिने, गोप्य लेनदेनमा साटिने, र पार्टी पदसोपानमा प्रभावको सूचकका रूपमा प्रदर्शन गरिने। अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि “विशेष आपूर्ति” भन्दै नक्कली मुताईको भूमिगत कारोबार मौलाउँदै गएको छ। यी बोतलहरूलाई प्रिमियम ब्याच भनेर झूटा लेबल लगाइन्छ, जुन उच्च नेतृत्व, सैन्य निकायहरू र सरकारी मन्त्रालयहरूका लागि मात्र आरक्षित हुने दाबी गरिन्छ।
यस्ता “आन्तरिक प्रयोग” भनेर चिनिने नक्कली बोतलहरू वास्तवमा औद्योगिक-स्तरको मदिराले भरिएका हुन्छन् र आकर्षक प्याकेजिङमा सजिएका हुन्छन्। उत्पादन लागत अत्यन्तै कम भए तापनि, यिनीहरू उपहार र लाभको माध्यमबाट महँगो मूल्यमा बेचेिन्छन्।
तर यो कारोबार केवल आर्थिक अपराध होइन, यो सीसीपीको विशेषाधिकारयुक्त अर्थतन्त्रको प्रतिफल हो। पूर्व अधिकारी तथा कानुनी विज्ञहरूका अनुसार, उच्च गुणस्तरको मुताई सामान्य जनता वा बाह्य बजारमा विरलै देखिन्छ; यसको वितरण पूर्ण रूपमा नियन्त्रित छ। तैपनि नक्कली संस्करणहरू व्यापक रूपमा फैलिनुले स्पष्ट गर्छ—यी वस्तुहरूले स्थिति, पहुँच र परस्पर लाभको संरचनालाई बलियो बनाउँछन्। चिन्ताको विषय केवल रक्सीको प्रामाणिकता होइन; यो शासन प्रणालीको प्रामाणिकता हो, जहाँ विलासिताले योग्यता र जवाफदेहितालाई विस्थापित गरेको छ।
मुताईसँग जोडिएको भ्रष्टाचार कुनै पृथक घटना होइन। सन् २०१९ देखि २०२५ सम्म, राज्यस्वामित्वमा रहेको क्वेइचो मुताई समूहका कम्तीमा तीन वरिष्ठ कार्यकारीहरूलाई भ्रष्टाचारको आरोपमा मुद्दा चलाइएको थियो। उनीहरूमाथि क्षेत्रीय अधिकारीहरूसँग मिलेर वितरण च्यानलहरूमा एकाधिकार कायम गर्नुका साथै ४ करोड युआनभन्दा बढीको अवैध नाफा कमाएको आरोप लागेको थियो। यी गिरफ्तारीहरू प्रायः सीसीपी भित्रको गुटबन्दी परिवर्तन वा शक्ति संघर्षपछिका ‘भ्रष्टाचार विरोधी’ अभियानसँग मेल खान्छन्। आलोचकहरू भन्छन्—यी अभियानहरूको उद्देश्य न्याय होइन, केन्द्रीकृत नियन्त्रण पुनः स्थापित गर्नु हो।
२०२४ को जुन महिनामा सरकारद्वारा गरिएको राष्ट्रव्यापी कारबाहीले ३,१८,००० भन्दा बढी नक्कली मुताई बोतलहरू जफत गर्यो, करिब ५० आपराधिक सञ्जालहरू भत्काइयो, र ८९० मिलियन युआन बराबरको कारोबार ट्र्याक गरियो। ४०० भन्दा बढी व्यक्ति पक्राउ परे। यी तथ्यहरू सतही रूपमा प्रभावशाली देखिए पनि, यो भूमिगत कारोबारको विशालता र राज्य निरीक्षण प्रणालीको विफलता दर्साउँछ।
प्रश्न केवल नक्कली बोतलहरूलाई नियन्त्रण गर्ने होइन, यिनीहरूलाई शक्ति र पहुँचको प्रतीक बनाउने संस्कारलाई उखेलेर फ्याँक्ने हो। किनभने यी वस्तुहरूले त्यो नौकरशाही संस्कृतिलाई समर्थन गर्छन् जुन अस्पष्टता, अनौपचारिक पहुँच र विशेषाधिकारमा आधारित छ।
सीसीपीको पूर्व भ्रष्टाचार विरोधी निकायका वरिष्ठ अधिकारी वाङ युचुआनले थप गहिरो चेतावनी दिन्छन्। उनी भन्छन्—चीनको “विशेष आपूर्ति” प्रणाली केवल कुनै सानो समस्या होइन, यो सत्ता कसरी बाँडिन्छ र कायम गरिन्छ भन्ने प्रणालीको केन्द्र हो। हरेक प्रमुख मन्त्रालय, सैन्य कमाण्ड र प्रान्तीय ब्यूरोले उच्च-गुणस्तरको मदिरा, विशेष परिकार, र आयातित विलासी वस्तुहरूको भण्डार राख्छन्। यस्ता वस्तुहरू प्रभाव र आज्ञापालनको इन्धन हुन्—कानुनी नियमभन्दा बढी पार्टीप्रति वफादारीको मूल्यांकनमा आधारित।
स्वतन्त्र पत्रकारिता चीनमा निकै कठिन भएकोले यस्ता प्रकरणहरूको निष्पक्ष अनुसन्धान लगभग असम्भव छ। राष्ट्रिय सञ्चार माध्यमहरू सरकारको कडा नियन्त्रणमा छन्, र आलोचनात्मक आवाजहरू प्रायः मौन पारिन्छन्। यसैले, यस्ता घोटालाहरू जब कहिले काँही सतहमा आउँछन्, तब मात्र सीसीपीको अनुशासन र एकताको आवरणभित्र लुकेको वास्तविक संरचनाको झलक पाइन्छ।
मुताई, जो एक समय हानिरहित सांस्कृतिक प्रतीक मानिन्थ्यो, आज भ्रष्ट शासनको प्रतीक र लक्षण दुवै बनेको छ, त्यो शासन, जसले कानुनमाथि वफादारीलाई प्राथमिकता दिन्छ, र जहाँ विशेषाधिकार प्राप्त वर्ग जनताको मूल्यमा विलासी घुट्काहरू लिन्छ।
मुटुको कुरो के हो भने, मुताई काण्डको मुख्य मर्म नक्कली रक्सी होइन, नक्कली शासन संस्कृति हो। यस्तो प्रणालीमा जहाँ प्रभाव र पहुँच विलासी वस्तुहरूमार्फत निर्धारण गरिन्छ, र नियमहरू चयनात्मक रूपमा लागू हुन्छन्, त्यहाँ भ्रष्टाचार कुनै अपवाद होइन, त्यो त प्रणालीकै विशेषता हो।
रक्सीका बोतलहरू जफत गरिएला, केही कार्यकारीहरू जेल परुन्, तर जबसम्म शासनका आधारभूत प्रोत्साहनहरू परिवर्तन हुँदैनन्, अर्को घोटाला केवल अर्को भोजको बहाना हुनेछ। अभिजात वर्गले पिएको प्रत्येक घुट्काले जनतालाई तीतो अनुभूति दिलाउँछ, जसलाई कुनै पनि नाराले धोइदिँदैन।
