कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) गुप्तचर सूचना सङ्कलनको संयन्त्रका रूपमा प्रयोग हुने क्रम बढिरहेको छ। अमेरिकी प्रविधि कम्पनी एन्थ्रोपिकको नयाँ अनुसन्धानले यो परिवर्तन सैद्धान्तिक अवस्थाबाट कति छिटो व्यावहारिक प्रयोगमा प्रवेश गरिरहेको छ भन्ने देखाएको छ।

एन्थ्रोपिकको सेप्टेम्बर १० मा सार्वजनिक खतरा गुप्तचर प्रतिवेदनअनुसार चीनको सुरक्षा संयन्त्रसँग सम्बन्धित चीनस्थित समूहहरूले आफ्नो एआई सहायक क्लाउड प्रयोग गरेर धार्मिक समुदाय, असन्तुष्ट व्यक्ति र विदेशमा रहेका चिनियाँ समूहहरूको निगरानी गरेका थिए।

निगरानीमा परेका समूहमा फालुन गोंगका साधक, तिब्बती सङ्गठन, एसियाका वरिष्ठ क्याथोलिक धर्मगुरु, ताइवानको प्रेस्बिटेरियन चर्च तथा द इपोच टाइम्ससँग सम्बन्धित सञ्चार संस्था एनटीडी रहेका थिए।

यस अनुसन्धानको महत्त्व निगरानीमा परेका व्यक्तिहरूको पहिचानमा मात्रै सीमित छैन। सङ्कलित सूचनालाई प्रशोधन गरिएको गति र त्यसको व्यापकता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

एन्थ्रोपिकका अनुसार एक जना सञ्चालकले एक महिनामै हजारौँ गुप्तचर प्रतिवेदन तयार गर्न क्लाउड प्रयोग गरेका थिए। यसरी उनले ठूलो सङ्ख्यामा मानव विश्लेषकले गर्नुपर्ने कामको विकल्पका रूपमा एआईलाई प्रयोग गरेका थिए।

कम्पनीले गतिविधि पहिचान गरेपछि संलग्न खाताहरू बन्द गरेको र सुरक्षा उपायहरू थप बलियो बनाएको जनाएको छ। उन्नत एआईलाई निगरानी र गुप्तचरसम्बन्धी कामलाई औद्योगिक स्तरमा विस्तार गर्न प्रयोग गर्न सकिने कुरा यी घटनाले देखाएको कम्पनीको भनाइ छ।

एक जना सञ्चालक, हजारौँ गुप्तचर प्रतिवेदन

एन्थ्रोपिकले चीनमा आधारित र चिनियाँ सरकारसँग निकट सम्बन्ध रहेको बताइएको एउटा गुप्तचर अभियान पहिचान गरेको थियो। उक्त अभियानले धार्मिक नेता र विदेशमा रहेका चिनियाँ समुदायका व्यक्तिहरूलाई लक्षित गरेको थियो।

एउटा अभियानमा एक व्यक्तिले एन्थ्रोपिकले ‘धार्मिक मामिला गुप्तचर सूचना सङ्कलन डेस्क’ भनेर वर्णन गरेको प्रणाली सञ्चालन गरेका थिए।

ती सञ्चालकले कामलाई एकैपटक सञ्चालन हुने चारवटा धारमा विभाजन गरेका थिए। उनले क्लाउडलाई विभिन्न भाषाका सामग्री सङ्कलन र अनुवाद गर्न तथा त्यसलाई चिनियाँ भाषाका विस्तृत विवरण, गुप्तचर प्रतिवेदन र दैनिक अवस्थासम्बन्धी सारांशमा रूपान्तरण गर्न निर्देशन दिएका थिए।

एन्थ्रोपिकका अनुसार उक्त प्रणालीले ३० दिनमा २ हजार ४७५ वटा पूर्ण विवरण र प्रतिवेदन तयार गरेको थियो।

यसको महत्त्व सूचना सङ्कलन गर्ने कार्यप्रणालीमा आएको परिवर्तनमा देखिन्छ। परम्परागत रूपमा गुप्तचर सूचना सङ्कलन गर्न अनुसन्धानकर्ताले सामग्री खोज्ने, अनुवाद गर्ने, व्यवस्थित गर्ने, मूल्याङ्कन गर्ने र निर्णयकर्ताका लागि प्रतिवेदन तयार गर्ने काम गर्नुपर्छ।

तर यस घटनामा क्लाउडलाई स्वचालित र दोहोर्‍याएर सञ्चालन गर्न सकिने प्रणालीमार्फत उक्त प्रक्रियाको ठूलो हिस्सा पूरा गर्न निर्देशन दिइएको थियो।

एन्थ्रोपिकका अनुसार सञ्चालकहरूले चीनका वीच्याट, सियाओहोङ्सु, दोयिन र वेइबो जस्ता प्लेटफर्मबाट सूचना सङ्कलन गरेका थिए। त्यसका साथै लिंक्डइन, इन्स्टाग्राम, थ्रेड्स, एक्स र फेसबुकबाट पनि सामग्री लिइएको थियो।

सङ्कलित विवरणमा जन्ममिति, जन्मस्थान, आप्रवासन मिति र सामाजिक सञ्जालका खाताहरू समावेश थिए। धार्मिक स्थलहरूको पनि प्रारम्भिक अध्ययन गरिएको थियो। त्यसक्रममा भवनका भुइँतलाका नक्सा, बाहिरी भागका तस्बिर र संरचनागत रेखाचित्र सङ्कलन गरिएको बताइएको छ।

फालुन गोंग प्रमुख निशानामध्ये

निगरानीमा परेका समूहमा फालुन गोंग पनि थियो। यो एक आध्यात्मिक अभ्यास हो, जसलाई बेइजिङले सन् १९९९ मा प्रतिबन्ध लगाएको थियो। त्यसयता यसका अनुयायीमाथि लामो समयदेखि दमन हुँदै आएको छ।

ह्युमन राइट्स वाचले सन् १९९९ जुलाईदेखि सुरु भएको दमनबारे दस्तावेजीकरण गरेको थियो। अमेरिकी सरकारका धार्मिक स्वतन्त्रतासम्बन्धी प्रतिवेदनहरूले पनि त्यसपछिका वर्षहरूमा फालुन गोंगका अनुयायीमाथि गिरफ्तारी, हिरासत र दुर्व्यवहार जारी रहेको उल्लेख गरेका छन्।

ह्युमन राइट्स वाचको सन् २०२६ को चीनसम्बन्धी प्रतिवेदनले सरकारले फालुन गोंगलाई अझै ‘दुष्ट पन्थ’ का रूपमा वर्गीकरण गर्ने गरेको र यसका अनुयायीमाथि दुर्व्यवहार, स्वेच्छाचारी कैद तथा यातना जारी रहेको जनाएको छ।

एन्थ्रोपिकको अनुसन्धानले यस्तो निगरानी डिजिटल माध्यम र विदेशमा रहेका समुदायसम्म विस्तार भएको सङ्केत गरेको छ।

कम्पनीका अनुसार पहिचान गरिएका समूहहरूले विदेशमा रहेका फालुन गोंगका अनुयायी र त्यससँग सम्बन्धित सङ्गठनबारे विवरण सङ्कलन गरेका थिए। निगरानीको दायरामा फालुन गोंगसँग सम्बन्धित अन्य सङ्गठनहरू शेन युन पर्फर्मिङ आर्ट्स र एनटीडी पनि परेका थिए।

एन्थ्रोपिकका अनुसार सञ्चालकहरूले क्लाउडलाई चिनियाँ सरकारको दृष्टिकोण झल्काउने शब्दावली प्रयोग गर्न निर्देशन दिएका थिए। त्यसमा फालुन गोंगलाई ‘दुष्ट पन्थ’ भनेर वर्णन गर्ने र ‘चीनको दृष्टिकोण’ अपनाउने निर्देशनसमेत समावेश थियो।

यो विषय महत्त्वपूर्ण छ, किनकि एआईलाई केवल तटस्थ खोज इन्जिनका रूपमा प्रयोग गरिएको थिएन।

एन्थ्रोपिकका अनुसार सञ्चालकहरूले सुरक्षा संयन्त्रले प्रयोग गर्ने भाषा र विश्लेषणको ढाँचालाई नै एआईबाट पुनः प्रस्तुत गराउने प्रयास गरेका थिए।

धार्मिक समुदायको निगरानी स्वचालित

निगरानीको दायरा फालुन गोंगमा मात्रै सीमित थिएन।

एन्थ्रोपिकका अनुसार एसियाका वरिष्ठ क्याथोलिक कार्डिनलहरूको व्यक्तिगत विवरण तयार गरिएको थियो। ताइवानको प्रेस्बिटेरियन चर्चका नेताहरूबारे पनि विभिन्न विवरण सङ्कलन गरिएको थियो र उनीहरूका कार्यक्रमस्थलको प्रारम्भिक अध्ययन गरिएको थियो।

तिब्बती बौद्ध सङ्गठन र केन्द्रीय तिब्बती प्रशासन पनि निगरानीको निशानामा परेका थिए।

यसका अतिरिक्त सिंगापुर, हङकङ र मुख्यभूमि चीनलाई जोड्ने इसाई धर्मप्रचारक सञ्जालहरूको पनि अध्ययन गरिएको थियो।

प्रतिवेदनअनुसार सङ्कलन गर्न भनिएका सूचनामा लक्षित व्यक्तिका चीनसँग सम्बन्धित गतिविधि, कथित विवाद र सम्भावित ‘ग्राब ह्यान्डल्स’ अर्थात् दबाब दिन वा आफ्नो पक्षमा प्रयोग गर्न सकिने कमजोरीहरू समावेश थिए। एन्थ्रोपिकले यो शब्दावलीलाई संयुक्त मोर्चा कार्य विभागले प्रयोग गर्ने भाषासँग सम्बन्धित मानेको छ।

यसले सार्वजनिक गतिविधिको अवलोकन गर्ने कामबाट सम्भावित दबाबका बिन्दु पहिचान गरी सूचना व्यवस्थित गर्ने प्रक्रियातर्फको परिवर्तन देखाउँछ।

सूचना सङ्कलन राष्ट्रिय सीमाभन्दा बाहिरसम्म फैलिएको थियो। उत्तर अमेरिका वा युरोपमा बसोबास गर्ने, पश्चिमी सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्ने र चीनबाहिर धार्मिक वा राजनीतिक सङ्गठनमा सहभागी हुने व्यक्ति पनि चिनियाँ भाषामा तयार पारिएको गुप्तचर विवरणमा समावेश हुन सक्ने अवस्था देखिएको छ।

असन्तुष्ट व्यक्ति पनि उही प्रणालीको निशानामा

एन्थ्रोपिकले छुट्टै रूपमा चिनियाँ नगरस्तरीय सार्वजनिक सुरक्षा र राज्य सुरक्षा सङ्गठनसँग सम्बन्धित तीनवटा खाता पहिचान गरेको थियो। ती खाताहरू क्लाउड प्रयोग गरेर विदेशमा रहेका असन्तुष्ट व्यक्ति र मानव अधिकार समूहको निगरानीमा संलग्न थिए।

उक्त गतिविधिमा प्रजातन्त्र समर्थक व्यक्तित्व, अधिकारकर्मी, जातीय अल्पसङ्ख्यक सङ्गठन र विदेशमा रहेका नागरिक समाजका समूहहरूको निगरानी समावेश थियो।

एउटा घटनामा राज्य सुरक्षा ब्युरोले विदेशमा हुने कार्यक्रमबारे एन्थ्रोपिकले ‘कार्यक्रमपूर्व स्थलसम्बन्धी गुप्तचर सूचना’ भनेको विवरण मागेको थियो।

माग गरिएका सूचनामा क्यानडाको भ्यानकुभरमा हुने प्रजातन्त्र समर्थक र्‍यालीको स्थान, मार्ग र अन्तिम बिन्दु; टर्कीमा हुने उइगुर सांस्कृतिक कार्यक्रमका स्थल तथा ओस्लो फ्रिडम फोरमसँग सम्बन्धित चलचित्र प्रदर्शनका कार्यक्रमस्थल समावेश थिए।

एन्थ्रोपिकका अनुसार उक्त अभियानमा विदेशमा रहेका असन्तुष्ट व्यक्ति र नागरिक समाजका सङ्गठनबारे दैनिक गुप्तचर विवरण तयार गर्ने काम पनि समावेश थियो।

कम्पनीले विभिन्न स्तरको विश्वासका आधारमा केही समूह चिनियाँ राज्य निकायसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित रहेको र अन्य केही सरकारी निकायसँग सम्बन्धित ग्राहकका लागि काम गर्ने ठेकेदार रहेको आकलन गरेको थियो।

यो भिन्नता महत्त्वपूर्ण छ, किनकि प्रतिवेदनमा वर्णन गरिएका सबै गतिविधि चिनियाँ सरकारी निकायले प्रत्यक्ष रूपमा सञ्चालन गरेको प्रमाण स्थापित भएको छैन।

एआईले गुप्तचर सूचना सङ्कलनको समय र जनशक्ति घटायो

यस अनुसन्धानको सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष समय र जनशक्तिमा आएको कमी हो।

एन्थ्रोपिकका अनुसार धार्मिक मामिलासम्बन्धी अभियानले पहिले विश्लेषकहरूको टोलीले गर्नुपर्ने कामलाई एआई सहायक प्रयोग गर्ने एक जना सञ्चालकले नियन्त्रण गर्न सक्ने कार्यप्रवाहमा रूपान्तरण गरेको थियो।

मोडेलले सामग्री अनुवाद गर्न, व्यक्तिगत विवरण निकाल्न, सूचनाको वर्गीकरण गर्न, एकरूप ढाँचाका प्रतिवेदन तयार गर्न र नियमित प्रतिवेदन चक्र कायम राख्न सक्थ्यो। यसले विभिन्न देश र प्लेटफर्मबाट सङ्कलित सूचनालाई एउटै गुप्तचर ढाँचामा रूपान्तरण गर्न सम्भव बनाएको थियो।

एन्थ्रोपिकको व्यापक अनुसन्धानले चीनसँग सम्बन्धित अन्य अभियानमा पनि यस्तै प्रवृत्ति देखाएको थियो।

चीनमा आधारित एक समूहले ठूलो परिमाणमा सामाजिक सञ्जालका सामग्री प्रशोधन गर्न र आर्थिक कठिनाइ, परिवारबाट अलगाव वा वैचारिक निराशाजस्ता कारणले दबाबमा पार्न सकिने सम्भावित व्यक्तिहरू पहिचान गर्न क्लाउड प्रयोग गरेको थियो।

अर्को अभियानमा विदेशमा रहेका उइगुर समुदायका व्यक्तिहरूको निगरानी गरिएको थियो। भर्ती प्रयासका क्रममा सन्देश तयार गर्न र अनुवाद गर्न पनि क्लाउड प्रयोग गरिएको थियो।

यस प्रविधिले अनिवार्य रूपमा निगरानीका नयाँ उद्देश्य सिर्जना गरेको देखिँदैन। बरु यसले पहिलेबाट रहेका गुप्तचर प्राथमिकतालाई छिटो, सस्तो र व्यापक रूपमा सञ्चालन गर्न सहज बनाएको देखिन्छ।

बेइजिङको व्यापक निगरानी संरचना

एन्थ्रोपिकका निष्कर्ष चीनभित्र र बाहिर व्यापक डिजिटल निगरानी भइरहेको पृष्ठभूमिमा आएका हुन्।

अमेरिकी विदेश मन्त्रालयका धार्मिक स्वतन्त्रतासम्बन्धी प्रतिवेदनहरूले यसअघि धार्मिक स्थलमा उच्च प्रविधिको निगरानी हुने गरेको उल्लेख गरेका थिए। ती प्रतिवेदनमा चिनियाँ अधिकारीहरूले फालुन गोंगका अनुयायी, उइगुर, तिब्बती बौद्ध र अन्य समूहको विदेशमा समेत भौतिक तथा डिजिटल निगरानी गर्ने गरेको विवरण समावेश थियो।

ह्युमन राइट्स वाचको सन् २०२६ को मूल्याङ्कनले पनि चीनमा धार्मिक गतिविधि र अनलाइन धार्मिक सामग्रीमाथि प्रतिबन्ध जारी रहेको जनाएको छ। सरकारी नियन्त्रणबाहिर रहेका धार्मिक अगुवा र समुदायसमेत त्यस्ता प्रतिबन्धबाट प्रभावित भएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।

एन्थ्रोपिकको घटनाले यसअघि कायम रहेको निगरानी संरचनामा कृत्रिम बुद्धिमत्ताको नयाँ तह थपिएको देखाउँछ।

अब निगरानी सूचना सङ्कलनमा मात्रै सीमित नरहन सक्छ। एआईले ठूलो परिमाणका सूचनालाई व्यवस्थित गरेर अधिकारी वा गुप्तचरकर्मीले सहजै प्रयोग गर्न सक्ने व्यक्तिका विवरण र अभिलेखमा रूपान्तरण गर्न सक्छ।

यो भिन्नता महत्त्वपूर्ण छ। यस्तो वातावरणमा एआईको उपयोगिता पहिले कसैलाई थाहा नभएको सूचना पत्ता लगाउनु मात्रै नहुन सक्छ। विभिन्न भाषा, वेबसाइट, तथ्याङ्क भण्डार र सामाजिक सञ्जालमा छरिएर रहेका हजारौँ सूचनाका टुक्रालाई एकआपसमा जोड्नु पनि यसको प्रमुख उपयोग हुन सक्छ।

एन्थ्रोपिकको अनुसन्धान र एआईको दुरुपयोग

यो अनुसन्धान एन्थ्रोपिकले सन् २०२६ को सेप्टेम्बरमा सार्वजनिक गरेका क्लाउडको दुरुपयोगसम्बन्धी अन्य घटनाहरूको शृङ्खलाको एक हिस्सा हो।

कम्पनीका अनुसार यसको खतरा गुप्तचर टोलीले साइबर गतिविधि, निगरानी, प्रभाव पार्ने अभियान, हतियारसम्बन्धी अनुसन्धान, जैविक दुरुपयोग र ठगीसँग सम्बन्धित गतिविधि पहिचान गरी अवरुद्ध गरेको थियो।

कम्पनीले दुर्भावनापूर्ण समूहहरूले एआईलाई प्रश्नको उत्तर दिने साधनका रूपमा मात्रै नभई निरन्तर सञ्चालन हुने बहुचरणीय कार्य पूरा गर्ने माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्न थालेको पनि जनाएको छ।

रोयटर्सले सेप्टेम्बर ११ मा प्रकाशित समाचारमा एन्थ्रोपिकले क्लाउडको निगरानीलगायत उच्च जोखिमका गतिविधिमा दुरुपयोग भएका केही गम्भीर घटना पहिचान गरेको उल्लेख गरेको थियो। ती गतिविधिमा अल्पसङ्ख्यक समूह र राजनीतिक व्यक्तित्वको निगरानी पनि समावेश थियो।

यी निष्कर्ष त्यस्तो समयमा सार्वजनिक भएका छन्, जब सरकार र प्रविधि कम्पनीहरूले तीव्र रूपमा परिवर्तन भइरहेको एआई सुरक्षा वातावरणको सामना गरिरहेका छन्।

रोयटर्सले सेप्टेम्बर १४ मा प्रकाशित समाचारमा चीनले एआई एजेन्टको सुरक्षासम्बन्धी नियामक संरचना विकास गरिरहेको उल्लेख गरेको थियो। त्यसमा सुरक्षा मूल्याङ्कन र परीक्षण समावेश छन्। अर्कोतर्फ चीनले एआई प्रविधिको तीव्र विस्तारलाई पनि निरन्तरता दिइरहेको छ।

यसले एउटा विरोधाभास उजागर गरेको छ : एआईलाई एकातिर तीव्र रूपमा विकास र विस्तार गर्नुपर्ने रणनीतिक प्रविधिका रूपमा हेरिएको छ भने अर्कोतिर यसले नयाँ सुरक्षा जोखिम सिर्जना गर्न सक्ने क्षमताका रूपमा पनि लिइएको छ।

पुरानै निशाना, नयाँ साधन

एन्थ्रोपिकको अनुसन्धानले चीनको निगरानीसम्बन्धी प्राथमिकता एआईले सिर्जना गरेको हो भन्ने स्थापित गर्दैन।

प्रतिवेदनमा उल्लेख गरिएका फालुन गोंगका अनुयायी, तिब्बती सङ्गठन, असन्तुष्ट व्यक्ति, मानव अधिकार समूह र विदेशमा रहेका चिनियाँ समुदाय लामो समयदेखि चीनको सुरक्षा तथा राजनीतिक नियन्त्रणसम्बन्धी दस्तावेजमा उल्लेख हुँदै आएका समूह हुन्। परिवर्तन भनेको प्रयोग गरिएको साधनमा आएको हो।

हजारौँ दस्तावेज प्रशोधन गर्न, विभिन्न भाषाका सामग्री अनुवाद गर्न, ढाँचा पहिचान गर्न र एकरूप ढाँचाका गुप्तचर प्रतिवेदन तयार गर्न सक्ने प्रणालीले निगरानी सञ्चालन हुने परिमाणमा उल्लेखनीय परिवर्तन ल्याउन सक्छ।

पहिलेदेखि नै निगरानी, दबाब र प्रतिबन्धको सामना गरिरहेका समुदायका लागि एआई-सहायता प्राप्त गुप्तचर सूचना सङ्कलनले स्थापित सुरक्षा वातावरणमा थप एउटा तह थपेको छ।

एन्थ्रोपिकको प्रतिवेदनले प्रविधिमा भइरहेको व्यापक परिवर्तनतर्फ पनि सङ्केत गर्छ। एआई अब सूचना खोज्ने वा सारांश तयार गर्ने काममा मात्रै प्रयोग भइरहेको छैन।

कम्पनीले पहिचान गरेका घटनामा मानिसको पहिचान गर्ने, सङ्गठनहरूको सञ्जाल नक्साङ्कन गर्ने, उनीहरूका कमजोरी मूल्याङ्कन गर्ने र व्यावहारिक कारबाहीका लागि गुप्तचर विवरण तयार गर्ने उद्देश्यले बनाइएका कार्यप्रवाहमा एआईलाई समावेश गरिएको थियो।