गत अगस्ट २६ मा चीन–नेपाल सीमा क्षेत्रमा आएको विनाशकारी पहिरोले तिब्बतको चिरोङ बन्दरगाहका भवनहरू केही सेकेन्डमै पुरिए। यस विपत्तिले हिमाली क्षेत्रका बस्तीहरूको जोखिम मात्र उजागर गरेन, नेपाल र चीनले विपत्तिको समयमा देखाएको उद्धार प्रतिक्रियाबीचको ठूलो अन्तरसमेत देखायो।

नेपालले आफ्नो सीमित सैन्य स्रोतसाधनलाई तत्काल परिचालन गर्दै उद्धार तथा खोजी कार्य अघि बढाएको थियो। अर्कोतर्फ, चीनको उद्धार अभियान भने सूचना नियन्त्रण, प्रचारमुखी गतिविधि र प्रशासनिक ढिलाइका कारण आलोचित भयो। घटनाले मानवीय उद्धारमा राजनीतिक नियन्त्रण र प्रशासनिक जटिलताले पार्न सक्ने असरबारे समेत प्रश्न उठाएको छ।

विपत्ति आएको पाँच दिनभित्र नेपाली सुरक्षाकर्मीले १० हजार ४ सय ५१ भन्दा बढी मानिसको उद्धार गरेको, ९३ जनाको शव फेला पारेको र ४ हजार २ सयभन्दा बढी बेपत्ताको खोजी जारी राखेको दाबी गरिएको छ। एक लाखभन्दा कम जनशक्ति र सीमित हेलिकोप्टरसहितको नेपाली सेनाले तत्काल उद्धारमा हेलिकोप्टर परिचालन गरेको थियो।

अवरुद्ध भएका दुर्गम उपत्यकामा पुग्ने, अवरुद्ध सुरुङमा अक्सिजनको पाइपलाइन जडान गर्ने तथा फसेका नागरिकलाई बाहिर निकाल्ने काममा नेपाली सुरक्षाकर्मी परिचालित भए। उद्धार गरिएकामध्ये ३८ जना चिनियाँ नागरिकसमेत रहेको दाबी गरिएको छ।

नेपालको उद्धार अभियानमा नियमित सूचना सार्वजनिक गर्ने, घटनास्थलबाट विवरण दिने र पीडितप्रति संवेदनशीलता देखाउने प्रयास भएको भन्दै प्रशंसा भएको थियो।

तर चीनतर्फ भने सरकारी विवरणमा १६ जनाको मृत्यु र ५ सय ४६ जना बेपत्ता भएको उल्लेख गरिएको थियो। चीनले २ हजार १ सय ४१ जना जनशक्ति र करिब ४ हजार थान उद्धार सामग्री परिचालन गरेको बताए पनि उद्धार गरिएका जीवित व्यक्तिको संख्या शून्य रहेको दाबी गरिएको छ।

तिब्बतबाट सार्वजनिक भएका केही भिडियो तथा दृश्यहरू हटाइएको वा प्रतिबन्धित गरिएको आरोपसमेत लागेको छ। चिनियाँ सरकारी सञ्चारमाध्यमले भने सैनिकहरू व्यवस्थित रूपमा मार्च गरिरहेका, स्थानीय बासिन्दाले झण्डा हल्लाइरहेका तथा वृद्ध महिलाहरूले सैनिक सवारीसाधनमा उपहार दिइरहेका दृश्यलाई प्रमुखताका साथ प्रसारण गरेका थिए। आलोचकहरूले यस्ता दृश्यलाई ‘सरकारी प्रचारका लागि तयार पारिएको दृश्य’ भन्दै टिप्पणी गरेका छन्।

महत्त्वपूर्ण ७२ घण्टाको उद्धार अवधि बितिसक्दा पनि चिनियाँ उद्धार टोली भग्नावशेषमा उभिएर ‘कोही हुनुहुन्छ?’ भन्दै खोजी गरिरहेको दृश्य सार्वजनिक भएको बताइएको छ। आलोचकहरूले यसलाई प्रभावकारी उद्धारभन्दा प्रतीकात्मक गतिविधिका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

१ हजार ५०० हेलिकोप्टर, परिचालन भए दुई मात्र

चीनसँग करिब १ हजार ५०० हेलिकोप्टर रहेको बताइन्छ। तर उक्त विपत्तिका क्रममा केही दिनपछि मात्र दुईवटा हेलिकोप्टर परिचालन गरिएको र ती हेलिकोप्टरले हवाई उद्धार गर्नुको सट्टा राहत सामग्री खसालेको दाबी गरिएको छ।

चिनियाँ सेनासँग सम्बन्धित सञ्चारमाध्यमले सुरुवाती विवरणमा आदेशको दृढ कार्यान्वयन र आपत्कालीन प्रतिक्रिया उपाय अपनाइएको उल्लेख गरेको थियो। पछि ती विवरणमा सीमित ड्रोन सर्वेक्षण तथा सानो संख्यामा सुरक्षाकर्मी परिचालन भएको विषयलाई मात्र जोड दिइएको बताइएको छ।

भत्किएका सडक, अस्थिर माटो र तीव्र गतिमा बगेको पानीका कारण स्थलमार्गबाट उद्धार टोलीलाई घटनास्थल पुग्न कठिन भएको थियो। उद्धार टोली तीन दिनपछि मात्र विपद् प्रभावित क्षेत्रमा पुगेको दाबी गरिएको छ।

यसले चीनको उद्धार क्षमता कमजोर भएको हो वा उद्धारमा पर्याप्त इच्छाशक्ति नदेखाइएको हो भन्ने प्रश्न उठाएको छ। केही पर्यवेक्षकले यो क्षमताको अभावभन्दा पनि राजनीतिक छविलाई मानवीय उद्धारभन्दा प्राथमिकता दिइएको परिणाम भएको टिप्पणी गरेका छन्।

सैन्य नेतृत्वमा आन्तरिक विवादको प्रभाव?

पहिरोको घटना चीनको सैन्य नेतृत्वमा देखिएको आन्तरिक उथलपुथलसँग पनि जोडिएको छ। पहिरो गएको केही दिनपछि चिनियाँ राष्ट्रिय जनकांग्रेसले वरिष्ठ सैन्य अधिकारीहरूलाई पदबाट हटाइएको घोषणा गरेको थियो।

सन् २०२२ यता चीनको सैन्य नेतृत्वमा ठूलो संख्यामा वरिष्ठ अधिकारीमाथि कारबाही भएको बताइन्छ। यसले सैन्य कमान्ड संरचनामा असमञ्जस सिर्जना गरेको र विपद्का बेला वास्तविक निर्णय कसले गर्ने भन्ने विषयमा समस्या उत्पन्न भएको हुनसक्ने विश्लेषण गरिएको छ।

केही टिप्पणीकारले चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङले सैन्य नेतृत्वप्रतिको अविश्वासका कारण हेलिकोप्टर परिचालनमा समेत सावधानी अपनाएको हुनसक्ने अनुमान गरेका छन्। यद्यपि यी दाबीहरूको स्वतन्त्र पुष्टि आवश्यक छ।

प्रचारमा देखाइएका प्रविधि विपत्तिका बेला कहाँ गए?

चीनले पछिल्ला वर्षहरूमा ड्रोन, रोबोट तथा अत्याधुनिक अग्नि नियन्त्रण र उद्धार प्रणालीलाई आफ्नो प्राविधिक क्षमताको उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ।

तर विपत्तिका बेला ठूलो मात्रामा हवाई खोजी, रोबोटिक उद्धार प्रणाली तथा अत्याधुनिक निगरानी उपकरण प्रयोग नभएको भन्दै प्रश्न उठाइएको छ। यसले चीनले प्रचार गर्ने प्राविधिक क्षमताको वास्तविक उपयोगितामाथि पनि बहस निम्त्याएको छ।

केही अनुभवी टिप्पणीकारले चिनियाँ हेलिकोप्टरहरू वास्तविक युद्ध वा ठूलो स्तरका उद्धार अभियानमा पर्याप्त रूपमा परीक्षण नभएको दाबी गरेका छन्। कठिन हिमाली भूभागमा हेलिकोप्टर परिचालन गर्दा दुर्घटना हुने जोखिम र त्यसबाट सैन्य छविमा थप क्षति पुग्ने डरका कारण पनि व्यापक हवाई उद्धार नगरिएको हुनसक्ने उनीहरूको तर्क छ।

नेपालमा राजनीतिक परिवर्तनपछि देखिएको नयाँ शैली

नेपालको उद्धार अभियानको सफलतालाई पछिल्लो राजनीतिक परिवर्तनसँग पनि जोडिएको छ। गत वर्षको जेनजी नेतृत्वको आन्दोलनपछि तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली नेतृत्वको सरकार विस्थापित भएको र त्यसपछि नेपालमा पारदर्शिता तथा जवाफदेहितालाई प्राथमिकता दिइएको दाबी गरिएको छ।

मार्च २०२६ मा ३५ वर्षीय बालेन्द्र शाह प्रधानमन्त्री बनेपछि विपद् व्यवस्थापनमा उनको प्रत्यक्ष संलग्नता देखिएको बताइएको छ। विपद्को समयमा सरकार तथा सुरक्षा निकायको सक्रियताले नागरिक र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको विश्वास बढाएको दाबी गरिएको छ।

नेपालले सीमित स्रोतसाधन हुँदाहुँदै पनि मानवीय उद्धारलाई प्राथमिकता दिएर संकटको समयमा प्रभावकारी काम गर्न सकिने उदाहरण प्रस्तुत गरेको तर्क गरिएको छ।

विपद् व्यवस्थापनमा राजनीतिक छविभन्दा जीवन बचाउनु प्राथमिक

चीनको प्रतिक्रिया संयोग मात्र नभई प्रणालीगत समस्या भएको आलोचकहरूको दाबी छ। उनीहरूका अनुसार चीनमा विपद्लाई समेत राजनीतिक प्रदर्शनको अवसर बनाउने प्रवृत्तिले उद्धार अभियानको प्रभावकारितामा असर पार्न सक्छ।

पहिरोले कमजोर कमान्ड, स्रोतसाधन परिचालनमा देखिएको कठोरता र राजनीतिक छविको संरक्षणलाई मानवीय उद्धारभन्दा माथि राखिएको आरोपलाई थप चर्चामा ल्याएको छ।

चीनको सत्तारूढ कम्युनिस्ट पार्टीको नियन्त्रण र गोपनीयताप्रतिको जोडले वास्तविक संकटमा सेनालाई तत्काल निर्णय लिन सक्ने क्षमतामा असर पुर्‍याएको आलोचकहरूको तर्क छ।

चिरोङ बन्दरगाहमा आएको पहिरोले विपद् उद्धारका दुई फरक शैली देखाएको दाबी गरिएको छ। सीमित स्रोतसाधन भएको नेपालले तत्काल उद्धार, पारदर्शिता र मानवीय संवेदनशीलतालाई प्राथमिकता दिएको देखियो भने विशाल स्रोतसाधन भएको चीनको प्रतिक्रिया भने सूचना नियन्त्रण, प्रचारमुखी दृश्य र प्रशासनिक ढिलाइका कारण आलोचित भयो।

यस घटनाले चिनियाँ सैन्य क्षमताको प्रचार र वास्तविक कार्यसम्पादनबीचको अन्तरबारे प्रश्न उठाएको छ। साथै, भविष्यमा मानवीय विपत्ति वा अन्य गम्भीर संकटका बेला चीनको सैन्य तयारी कत्तिको प्रभावकारी हुन्छ भन्ने बहससमेत जन्माएको छ।

अन्ततः विपत्तिको समयमा शक्ति प्रदर्शनभन्दा जीवन बचाउने तत्परता, पारदर्शिता र मानवीय संवेदनशीलता महत्वपूर्ण हुने सन्देश यस घटनाले दिएको छ।