अप्रिल २०२५ मा भएको पहलगाम हत्याकाण्डलाई भारतमा पाकिस्तान समर्थित आतंकवादी समूहले गरेको अर्को आक्रमणका रूपमा हेर्न सकिन्छ। तर, यसमा एउटा फरक आयाम पनि थियो—यो घटना पाकिस्तानका सेनाप्रमुख आसिम मुनीरले हिन्दु समुदायको आलोचना गर्दै गरेको खुला धार्मिक उक्साहटपछि तुरुन्तै घटेको थियो। आश्चर्यजनक रूपमा, मुनीरको स्पष्ट हिन्दुविरोधी अभिव्यक्तिपछि भएको यस आक्रमणमा आतंककारीहरूले निर्दोष, निहत्था पर्यटकहरूको धर्म पहिचान गरेर २६ जनाको हत्या गरे र २० भन्दा बढीलाई घाइते बनाए।

जम्मू–कश्मीरको पहलगाममा वसन्त ऋतुको सुहाउँदो मौसममा रमाइरहेका सयौं पर्यटक र स्थानीय व्यवसायीहरूलाई आउँदै गरेको विपत्तिको कुनै अनुमान थिएन। पर्यटकहरू विभिन्न गतिविधिमा रमाइरहेका बेला तीन जना आक्रमणकारी अचानक देखा परे र आतंक सिर्जना गर्ने तथा धेरैलाई मार्ने उद्देश्यले अन्धाधुन्ध गोली चलाउन थाले।

तर, उनीहरूले अन्धाधुन्ध हत्या गरेनन्। उनीहरूले पर्यटकहरूलाई हिन्दु वा मुस्लिम हो भनेर सोधे र कतिपयलाई इस्लामिक ‘कलिमा’ (आस्थाको घोषणा) उच्चारण गर्न बाध्य पारे। केही पुरुष पर्यटकलाई पाइन्ट खोल्न वा जिप खोल्न लगाएर खतना गरिएको छ कि छैन भनेर जाँचसमेत गरियो, जसले मध्ययुगीन साम्प्रदायिक विभाजनका पीडादायी सम्झनाहरू पुनः झल्कायो।

पाकिस्तानमा आधारित उग्रवादी समूहहरूले गैर–इस्लामिक समुदायप्रति घृणा व्यक्त गर्दै आएका छन्, तर पहलगाममा भएको घटना उनीहरूको क्रूरताको चरम उदाहरण थियो। यस घटनाले व्यापक आक्रोश र आलोचना निम्त्याएपछि यस्ता आतंककारी व्यवहारको कारण पत्ता लगाउन अनुसन्धान सुरु भयो। यसको प्रमुख कारण मुनीरको भाषण भएको देखिन्छ।

मुनीरले मुसलमान र हिन्दुहरू जीवनका सबै पक्षमा फरक छन् भनेर बताएर विभेदको बीउ रोपे र हिन्दुविरोधी भावना बलियो बनाए। उनले कश्मीरलाई पाकिस्तानको “नस” (jugular vein) का रूपमा व्याख्या गर्दै मुस्लिमका लागि छुट्टै राष्ट्रको रूपमा पाकिस्तान स्थापना भएको तर्कलाई समेत जोड दिए। यस्तो भाषणले वैमनस्यपूर्ण वातावरण सिर्जना गर्दै उग्रवादी तत्वहरूलाई थप हौस्यायो।

पाकिस्तानका सबैभन्दा शक्तिशाली व्यक्तिबाट यस्तो उक्साहट आएकोले मुनीरका शब्दहरूलाई अझ आक्रामक नीति र हिंसात्मक रणनीति अपनाउने संकेतका रूपमा बुझियो। ‘हाफिज’—पूरै कुरान कण्ठ गरेका व्यक्ति—को रूपमा परिचित मुनीरको सार्वजनिक मञ्चबाट आएको यस्तो उत्तेजक भाषणलाई खुला टकरावको रूपमा लिइयो।

पाकिस्तानमा सेनाप्रमुख प्रधानमन्त्रीभन्दा शक्तिशाली हुने तथ्य सर्वविदित छ, किनकि त्यहाँको सेनाले शासन र वैदेशिक नीतिमा बारम्बार हस्तक्षेप गर्दै आएको छ। सेनाले पटक–पटक नागरिक सरकार बनाउने–हटाउने मात्र होइन, लामो समयसम्म प्रत्यक्ष शासन पनि गरेको छ। त्यसैले जब धार्मिक रूपमा कट्टर पृष्ठभूमि भएको प्रभावशाली व्यक्तिले हिन्दु समुदायविरुद्ध बोले, त्यसले आक्रमणका लागि अनुकूल वातावरण बनायो।

मुनीरका साम्प्रदायिक अभिव्यक्तिले भारतबाहिर पनि अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यम, विश्लेषक र नागरिक समाजबाट तीव्र आलोचना खेप्नुपर्‍यो। अमेरिकी पेन्टागनका पूर्व अधिकारी माइकल रुबिनले मुनीरलाई ओसामा बिन लादेनसँग तुलना गर्दै भने, “त्यो भाषणले आतंकवादलाई हरियो झण्डा देखायो। आसिम मुनीरले अनुमति दिए।” उनले मुनीरलाई पक्राउ गर्न र पाकिस्तानलाई ‘आतंकवाद प्रायोजक राष्ट्र’ घोषणा गर्नसमेत माग गरेका थिए।

लश्कर–ए–तैयबा, तहरीक–ए–लब्बैक पाकिस्तान र जैश–ए–मोहम्मदजस्ता कुख्यात आतंकवादी समूहहरूलाई आश्रय दिँदै आएको पाकिस्तानले भारतविरुद्ध असममित युद्ध (asymmetric warfare) सञ्चालन गर्न यस्ता समूहलाई प्रोक्सी मिलिसियाका रूपमा प्रयोग गर्दै आएको छ। यी समूहहरूले भारतलाई नष्ट गर्ने धार्मिक दायित्व भएको भन्दै विश्वमा इस्लामको प्रभुत्व कायम नभएसम्म ‘जिहाद’ जारी राख्ने घोषणा गरेका छन्।

मुनीरका हिन्दुविरोधी टिप्पणीहरू यस्ता समूहहरूका लागि माथिबाट आएको वैचारिक संकेत जस्तै बने, जसले उनीहरूको धार्मिक पूर्वाग्रहलाई बलियो बनाउँदै हिंसालाई अप्रत्यक्ष रूपमा वैधता दियो। पूर्व राष्ट्रपति परवेज मुशर्रफले पनि भारतको सैन्य शक्तिको सामना गर्न आतंकवादी समूहलाई तालिम र आर्थिक सहयोग दिँदै असममित युद्ध रणनीति अपनाएको स्वीकार गरेका थिए। तर उनले मुनीरजस्तो खुला रूपमा हिन्दुविरोधी अभिव्यक्ति दिएका थिएनन्।

अघिल्ला धेरै पाकिस्तानी नेताहरूले भारतविरुद्ध टिप्पणी गरे पनि स्पष्ट रूपमा हिन्दुविरोधी भाषण दिनबाट जोगिएका थिए, यद्यपि उनीहरूले परोक्ष रूपमा आतंकवादी गतिविधिलाई समर्थन गरिरहे। तर मुनीरले सार्वजनिक मञ्चबाटै हिन्दु समुदायविरुद्ध विषवमन गर्दै सीमाना पार गरे, जसले पहलगाममा भयावह आक्रमण निम्त्यायो।

मुनीरका अभिव्यक्ति सामान्य उक्साहट मात्र नभई धार्मिक पहिचानलाई हतियार बनाएर भारतविरुद्ध शत्रुता कायम राख्ने गहिरो रणनीतिसँग जोडिएको आशंका गरिएको छ। हिन्दु–मुस्लिम विभाजनलाई चर्काउँदै उनले आतंकवादी समूहलाई वैचारिक संरक्षण दिने प्रयास गरे। यसको परिणाम विनाशकारी रह्यो—पहलगाम आक्रमणले भारत मात्र होइन, पाकिस्तानलाई पनि क्षति पुर्‍यायो, किनकि त्यसपछि भएका प्रतिकारात्मक कारबाहीमा आतंकवादी शिविर र सैन्य संरचनामा ठूलो नोक्सानी पुगेको थियो।