चीनका राष्ट्रपति सी जिङपिङले जनमुक्ति सेना (पीएलए) मा चलाएको व्यापक शुद्धीकरण अभियान अहिले नयाँ र खतरनाक चरणमा पुगेको छ। यसले चीनको सैन्य संरचनाको जग नै हल्लाएको छ भने सेनाभित्र डर र असुरक्षाको वातावरण सिर्जना गर्दै सैनिक मनोबल कमजोर बनाइरहेको छ।

मे ७, २०२६ मा पूर्व रक्षामन्त्री ली साङ्फु र वेइ फेङ्गेलाई दिइएको निलम्बित मृत्युदण्डको सजायलाई चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी (सीसीपी)को इतिहासकै महत्वपूर्ण मोडका रूपमा हेरिएको छ। एक समय शीका निकट सहयोगी मानिएका यी दुईलाई घुसखोरी र भ्रष्टाचारको आरोपमा दोषी ठहर गरिएको थियो। उनीहरूको पतनले सत्ता सुदृढ गर्न शी आफ्ना निकटतम विश्वासपात्रलाई समेत बलि चढाउन तयार रहेको सन्देश दिएको छ।

यद्यपि यस अभियानलाई भ्रष्टाचारविरुद्धको कारबाहीका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ, विश्लेषकहरूले भने यसलाई अनुशासन कायम गर्नेभन्दा पनि डर फैलाउने “आतंकको शासन” का रूपमा हेर्न थालेका छन्। यसको असरले पीएलए कमजोर र अन्योलग्रस्त बन्दै गएको बताइन्छ।

यी सजायहरूको कठोरताले सैन्य अधिकृतहरूलाई स्तब्ध बनाएको छ। विगतमा यति उच्च तहका जनरलहरूलाई कठोर सजाय दिइने प्रचलन थिएन। तर शीले मृत्युदण्डसम्मको फैसला गरेपछि सेनाभित्र शंका र त्रासको वातावरण फैलिएको छ। अहिले मध्यम र कनिष्ठ तहका अधिकृतहरू आफू पनि कुनै बेला निशानामा पर्न सक्ने डरमा छन्, चाहे उनीहरूको निष्ठा वा कार्यसम्पादन जस्तोसुकै किन नहोस्।

विश्लेषकहरूका अनुसार यस्तो अविश्वासले पीएलएको आन्तरिक एकता कमजोर बनाइरहेको छ। सैनिकहरू निर्णायक कदम चाल्न हिच्किचाउने र कमाण्डरहरू पहल लिन डराउने अवस्था सिर्जना भएको छ। सेनाको नेतृत्व र तल्लो तहबीचको विश्वास टुट्दै गएको छ भने त्यसको स्थान भयले लिएको छ।

शीको अभियान ली र वेईमै सीमित छैन। जनवरी २०२६ मा केन्द्रीय सैन्य आयोगका उपाध्यक्ष झाङ योइछिया र संयुक्त स्टाफ विभाग प्रमुख लिउ झेङ्लीमाथि पनि अनुसन्धान सुरु गरिएको घोषणा गरिएको थियो। उनीहरू अझै औपचारिक रूपमा पदमा रहे पनि सार्वजनिक रूपमा देखिएका छैनन्, जसले शीको शुद्धीकरण अभियानको अपारदर्शी र अनिश्चित स्वरूप देखाउँछ।

विशेषगरी झाङ यौसिया सन् १९७९ को भियतनाम युद्धमा सहभागी भएका युद्ध अनुभवयुक्त एकमात्र जनरल मानिन्थे। उनको अनुपस्थिति र लिउको गायब अवस्थाले पीएलएलाई अनुभवी नेतृत्वविहीन बनाएको छ। चीनले २०२७ सम्म सैन्य आधुनिकीकरण गर्ने लक्ष्य राखेको अवस्थामा यस्तो नेतृत्व संकटले तयारी र सञ्चालन क्षमतामै असर पुर्‍याइरहेको छ।

यस शुद्धीकरणका रणनीतिक असर पनि गम्भीर देखिएका छन्। नियन्त्रणप्रतिको शीको अत्यधिक मोहले पीएलएको कमाण्ड संरचना कमजोर बनाएको छ। महत्त्वपूर्ण पदहरू रिक्त छन् र शीर्ष तहमा अस्थिरता बढेको छ। एक समय रकेट फोर्सको नेतृत्व गरेका वेई फेङहेको सजायले चीनको आणविक कमाण्ड प्रणालीको विश्वसनीयतामाथि समेत प्रश्न उठाएको छ।

ली शाङफुले लामो समय काम गरेको सैन्य उपकरण प्रणालीभित्रको सञ्जाल ध्वस्त पारिँदा चीनको सैन्य खरिद तथा विकास कार्यक्रमको कमजोरीसमेत उजागर भएको छ। यी अवरोधहरूले चीनको महत्वाकांक्षी सैन्य आधुनिकीकरण योजनालाई प्रभावित पार्दै विश्वस्तरमा शक्ति प्रदर्शन गर्ने क्षमतामा धक्का पुर्‍याउन सक्छन्।

समालोचकहरूका अनुसार शीको अभियान भ्रष्टाचार नियन्त्रणभन्दा पनि डर पैदा गर्न केन्द्रित छ। राजनीतिक विषयलाई कानुनी अपराधको रूपमा प्रस्तुत गर्दै उनले क्षमता र दक्षताभन्दा डरमार्फत निष्ठा सुनिश्चित गर्न खोजिरहेका छन्। यसले उनको व्यक्तिगत सत्ता बलियो बनाए पनि सैनिक मनोबल भने कमजोर बनाइरहेको छ।

अहिले अधिकारीहरू निरन्तर शंकाको घेरामा काम गरिरहेका छन्। यस्तो अवस्थाले सेनाभित्रको विश्वास र एकतामा गम्भीर असर पुर्‍याएको छ, जुन प्रभावकारी सैन्य सञ्चालनका लागि अत्यावश्यक मानिन्छ। आफ्नै वरिष्ठ अधिकारीसँग डराउने सैनिकले पूर्ण आत्मविश्वासका साथ लड्न सक्दैनन् भने शुद्धीकरणको डरले ग्रस्त कमाण्डरले पनि दृढ नेतृत्व दिन सक्दैनन्।

एक समय चीनको उदयको मेरुदण्ड मानिएको पीएलएलाई अहिले केही भित्री स्रोतहरूले “मस्तिष्क पक्षाघात भएको विशालकाय संस्था” भनेर वर्णन गर्न थालेका छन्। ठूलो आकार र स्रोतसाधन हुँदाहुँदै पनि नेतृत्वको ध्यान रणनीतिभन्दा अस्तित्व जोगाउन केन्द्रित भएको आरोप छ।

सन् २०२२ यता शीले केन्द्रीय सैन्य आयोगका सातमध्ये पाँच सदस्यलाई हटाइसकेका छन्। अहिले उनी स्वयं र झाङ सेङमिन मात्र बाँकी रहेको बताइन्छ। यसले शीलाई पूर्ण नियन्त्रण दिएको भए पनि उनी आफैंलाई सीमित सहयोगी र अविश्वासले ग्रस्त सेनाबीच एक्ल्याएको देखिन्छ।

यस शुद्धीकरणको प्रभाव चीनभित्र मात्र सीमित छैन। आन्तरिक सफायामा अल्झिएको सेनाले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रभावशाली शक्ति प्रदर्शन गर्न कठिन हुने विश्लेषण गरिएको छ। नियन्त्रणप्रतिको शीको अति मोहले पीएलएको दीर्घकालीन युद्ध क्षमता नै कमजोर पार्न सक्ने चिन्ता व्यक्त गरिएको छ।

चीनले २०२७ सम्म अमेरिकासँग बराबरी गर्ने लक्ष्यसहित अघि बढाएको सैन्य आधुनिकीकरण अभियान अहिले आन्तरिक अस्थिरताकै कारण अवरुद्ध हुने जोखिममा देखिएको छ।

समग्रमा, पीएलएमा शी जिनपिङले चलाएको शुद्धीकरण विरोधाभासपूर्ण देखिन्छ। यसले उनको व्यक्तिगत नियन्त्रण बलियो बनाएको भए पनि चीनको सैन्य क्षमता कमजोर बनाइरहेको छ। ली शाङफु र वेई फेङहेलाई दिइएको निलम्बित मृत्युदण्ड अनुशासन कायम गर्ने मोडभन्दा पनि डर फैलाउने मोडका रूपमा व्याख्या भइरहेको छ।

विश्व शक्ति बन्ने महत्वाकांक्षा बोकेको चीनको सेना अहिले भित्रैबाट खोक्रिँदै गएको आरोप लागिरहेको छ। आकारमा संसारकै ठूलो सैन्य शक्ति भए पनि शीको “आतंकको शासन” अन्तर्गत पीएलए डर, अविश्वास र निष्क्रियताले ग्रस्त बन्दै गएको विश्लेषण गरिएको छ।