आधुनिक युद्धको स्वरूप अब युद्धभूमिमा मात्र सीमित छैन, बरु आकाशमा उड्ने मानवरहित हवाई प्रणाली (ड्रोन) हरूले युद्ध सञ्चालनको शैली नै परिवर्तन गरिरहेका छन्। उच्च सटीकता, निरन्तर निगरानी र स्वचालित क्षमतासहितका यी प्रणालीहरूले युद्धको नयाँ परिभाषा निर्माण गरिरहेका छन्।

यस तीव्र गतिमा विकसित भइरहेको क्षेत्रमा भारतले स्वदेशी नवप्रवर्तन, सञ्चालनगत चुस्तता र प्रविधिगत आत्मनिर्भरतामा आधारित नयाँ रणनीतिक दिशातर्फ अग्रसर हुने संकेत दिएको छ। भारतीय सेनाले पहिलो पटक सार्वजनिक गरेको विस्तृत ड्रोन मार्गचित्रदेखि उन्नत स्वार्मिङ (समूहगत) ड्रोन प्रणालीको सफल परीक्षणसम्मका घटनाहरूले भारतको रक्षा क्षमता अब क्रमशः स्वदेशी र स्वायत्त प्रविधिमा आधारित बन्दै गएको देखाउँछन्।

भविष्यका लागि रणनीतिक मार्गचित्र
भारतीय सेनाले अप्रिलमा पहिलोपटक मानवरहित हवाई प्रणा र ‘लोइटरिङ म्युनिसन’ सम्बन्धी करिब ५० पृष्ठको प्रविधि मार्गचित्र सार्वजनिक गर्‍यो। यस दस्तावेजले आगामी वर्षहरूमा ड्रोनलाई सेनाको सञ्चालन संरचनामा कसरी समावेश गर्ने भन्ने स्पष्ट योजना प्रस्तुत गरेको छ।

मार्गचित्रमा निगरानी, रसद आपूर्ति, हवाई प्रतिरक्षा तथा विशेष लडाकु भूमिकासहित पाँच परिचालन श्रेणीअन्तर्गत ३० प्रकारका ड्रोन र लोइटरिङ म्युनिसनको पहिचान गरिएको छ।

यसले उद्योग, अनुसन्धान संस्था तथा शैक्षिक क्षेत्रलाई दीर्घकालीन स्पष्टता प्रदान गर्ने उद्देश्य राखेको छ। आवश्यक प्रविधि, सेवा आयु तथा अनुमानित मागको स्पष्ट विवरण दिइएकाले अनुसन्धान र उत्पादनलाई वास्तविक सैनिक आवश्यकतासँग जोड्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

दस्तावेजमा हालैका अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वबाट प्राप्त अनुभवसमेत समेटिएका छन्, जहाँ ड्रोनहरूले युद्धको नतिजा निर्धारण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए। निरन्तर निगरानीदेखि सटीक आक्रमणसम्म ड्रोनहरू शक्तिवर्धक साधनका रूपमा स्थापित भएका छन्।

स्वदेशी नवप्रवर्तनको उडान
रणनीतिक योजनासँगै भारतको स्वदेशी ड्रोन विकास क्षेत्रले उल्लेखनीय प्रगति देखाएको छ। यसको प्रमुख उदाहरण पोखरण परीक्षण केन्द्रमा ‘शेषनाग-१५०’ स्वार्मिङ आक्रमणकारी ड्रोनको सफल परीक्षण हो।

न्यूस्पेस रिसर्च एन्ड टेक्नोलोजिजद्वारा विकसित यो प्रणाली कम लागतमा लामो दूरीसम्म सञ्चालन गर्न सकिने नयाँ पुस्ताको लोइटरिङ म्युनिसन हो, जुन जटिल युद्ध परिस्थितिका लागि डिजाइन गरिएको छ।

परीक्षणका क्रममा शेषनाग-१५० करिब पाँच घण्टासम्म आकाशमा रह्यो र पूर्वनिर्धारित करिब ७२० किलोमिटरको मार्ग पार गर्‍यो। ड्रोनले तोकिएको स्थलीय लक्ष्यलाई अत्यन्त सटीकताका साथ प्रहार गर्न सफल भयो। यद्यपि परीक्षणमा वास्तविक विस्फोटक सामग्री प्रयोग गरिएको थिएन, यसले प्रणालीको सञ्चालन क्षमता प्रमाणित गरेको छ।

यसले भारतको स्टार्टअप क्षेत्रमा विकसित स्वचालित नेभिगेसन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) र लक्ष्य निर्धारण प्रविधिको परिपक्वता उजागर गरेको छ।

रणनीतिक आत्मनिर्भरतामा जोड
नीतिगत तहमा पनि भारतले स्वदेशी ड्रोन उत्पादनलाई प्राथमिकता दिइरहेको छ। भारतीय रक्षा मन्त्री राजनाथ सिंहले ड्रोन मात्र होइन, त्यसका महत्वपूर्ण अवयव, इन्जिन, ब्याट्री तथा सफ्टवेयर प्रणाली, समेत स्वदेशमै उत्पादन गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्।

यो दृष्टिकोण भारतको व्यापक रणनीतिक लक्ष्य ‘रक्षा क्षेत्रमा आत्मनिर्भरता’ सँग मेल खान्छ। आयातित सामग्रीमा निर्भरता घटाएर घरेलु उत्पादनलाई प्रोत्साहन दिने उद्देश्यले सरकारले विभिन्न नीति सुधार, प्रोत्साहन कार्यक्रम तथा निजी क्षेत्रको सहभागिता बढाउने कदमहरू अघि बढाएको छ।

विश्वव्यापी आपूर्ति शृंखलामा केही सीमित क्षेत्रहरूमा केन्द्रित महत्वपूर्ण प्रविधिको सन्दर्भमा यो रणनीति अझ महत्वपूर्ण मानिएको छ। सम्पूर्ण मूल्य शृंखलाभर स्वदेशी क्षमता विकास गरेर भारतले दीर्घकालीन स्थायित्व, विस्तारयोग्यता र लचकता सुनिश्चित गर्न खोजिरहेको छ।

सैन्य सिद्धान्तमा ड्रोनको समावेशीकरण
ड्रोनको विकास र उत्पादनसँगै तिनलाई सैन्य संरचनामा समावेश गर्ने प्रक्रिया पनि तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको छ। भारतीय सेनाले आफ्ना संरचनाहरू पुनर्गठन गर्दै प्रत्येक इकाइमा समर्पित यूएभी टोलीहरू समावेश गर्न थालेको छ।

प्रत्येक कोरमा १० हजारसम्म ड्रोन परिचालन गर्ने योजनाले मानवरहित प्रणालीको प्रयोग कति व्यापक रूपमा बढिरहेको छ भन्ने देखाउँछ। यो परिवर्तन ‘नेटवर्क–केन्द्रित युद्ध’ अवधारणासँग सम्बन्धित छ, जहाँ वास्तविक समयको सूचना, निगरानी र सटीक आक्रमण क्षमता मुख्य आधार बन्छ।

हाल ड्रोनहरू टोही, लक्ष्य पहिचान, रसद सहयोग तथा विद्युतीय युद्धजस्ता विविध कार्यमा प्रयोग भइरहेका छन्। विवादित वा जोखिमयुक्त क्षेत्रमा न्यूनतम मानवीय हस्तक्षेपमा सूचना संकलन र अभियान सञ्चालन गर्न सक्ने क्षमताले सेनाको कार्यक्षमता र प्रतिक्रियाशीलता दुवै बढाएको छ।

सहकार्यमा आधारित प्रणाली
भारतको ड्रोन रणनीतिको अर्को विशेषता भनेको सेना, उद्योग र शैक्षिक क्षेत्रबीचको सहकार्य हो। वरिष्ठ सैन्य नेतृत्वले ‘त्रिपक्षीय मोडेल’का रूपमा वर्णन गरेको यस प्रणालीले रक्षा क्षेत्रमा नवप्रवर्तनलाई गति दिएको छ।

स्टार्टअप र अनुसन्धान संस्थाहरूले कृत्रिम बुद्धिमत्ता, स्वार्म इन्टेलिजेन्स तथा सुरक्षित सञ्चार प्रणालीजस्ता अत्याधुनिक प्रविधिको विकास गरिरहेका छन् भने स्थापित रक्षा उद्योगहरूले ठूलो परिमाणमा उत्पादन र प्रणाली एकीकरणमा योगदान दिइरहेका छन्।

सेनाले आफ्नो मार्गचित्रमार्फत विस्तृत प्राविधिक आवश्यकता सार्वजनिक गरेपछि अनुसन्धान र विकास कार्यलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतासँग मिलाउन सहज भएको छ।

विश्व ड्रोन बजारमा भारतको उदय
यी सबै प्रयासहरूको संयुक्त प्रभावस्वरूप भारत विश्व ड्रोन उद्योगमा महत्वपूर्ण खेलाडीका रूपमा उदाउँदै गएको छ। रणनीतिक योजना, स्वदेशी नवप्रवर्तन र सरकारी समर्थनले उन्नत मानवरहित प्रणाली विकासका लागि बलियो आधार तयार गरिरहेको छ।

विशेष गरी कम लागतका लोइटरिङ म्युनिसन र स्वार्म ड्रोन विकासमा केन्द्रित भारतले आधुनिक युद्धका बदलिँदा आवश्यकताहरू पूरा गर्ने क्षमता निर्माण गरिरहेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वबाट सिकेका पाठ र नयाँ पुस्ताका प्रविधिमा लगानीले भारतलाई भविष्य उन्मुख सैन्य शक्ति निर्माणतर्फ अग्रसर गराएको छ।

अहिलेसम्मको प्रगतिले भारतीय रक्षा क्षेत्रमा आएको व्यापक परिवर्तन झल्काउँछ, जहाँ नवप्रवर्तन, आत्मनिर्भरता र युद्ध तयारी एकअर्कासँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन्। मानवरहित प्रणालीहरूले युद्धको स्वरूप पुनःपरिभाषित गरिरहँदा भारतको स्वदेशी र स्वायत्त समाधानप्रतिको प्रतिबद्धताले नयाँ युगको सुरुआत गरिरहेको छ, जहाँ प्रविधिगत सार्वभौमिकता र रणनीतिक क्षमता सँगसँगै अघि बढ्छन्।