चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङ सन् २०२७ मा हुने जनमुक्ति सेनाको शताब्दी समारोहअघि सेनाको वरिष्ठ कमान्ड संरचनामा देखिएको ठूलो रिक्ततासँग जुधिरहेका छन्। पछिल्लो समय भएको अभूतपूर्व शुद्धीकरण (purge) का कारण सेनाको शीर्ष नेतृत्व कमजोर बन्दै गएको छ।

सन् २०२२ मा गठन गरिएको केन्द्रीय सैन्य आयोग (सीएमसी) का सात सदस्यमध्ये पाँच जना या त पदबाट हटाइएका छन् वा उनीहरूमाथि अनुसन्धान भइरहेको छ। यससँगै सी चिनफिङ र सीएमसीका उपाध्यक्ष झाङ शेङमिन मात्र उनीहरूविरुद्ध कुनै अनुसन्धान सार्वजनिक नभई उच्च तहको जिम्मेवारीमा सक्रिय देखिएका छन्।

चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको केन्द्रीय समितिको पाँचौँ पूर्ण बैठक (फिफ्थ प्लेनम) अक्टोबरमा बस्दैछ। बैठकको घोषित कार्यसूचीमा नेतृत्व परिवर्तनसम्बन्धी विषय उल्लेख नभए पनि रिक्त पदहरू पूर्ति गर्न सीलाई यो बैठकले अवसर दिन सक्ने देखिएको छ।

यसअघि पनि यसको उदाहरण देखिएको थियो। सन् २०२५ को अक्टोबरमा भएको केन्द्रीय समितिको पूर्ण बैठकले तत्कालीन सैन्य अनुशासन प्रमुख झाङ शेङमिनलाई सीएमसीको उपाध्यक्षमा बढुवा गरेको थियो। उक्त नियुक्ति छुट्टै कार्यसूचीका रूपमा सार्वजनिक गरिएको थिएन।

त्यसयता सेनाको शीर्ष नेतृत्वमा रिक्तता झन् बढेको छ। जनवरीमा बेइजिङले सीएमसी उपाध्यक्ष झाङ युस्या र संयुक्त स्टाफ विभागका प्रमुख लिउ झेनलीमाथि गम्भीर अनुशासनात्मक तथा कानुनी उल्लंघनको आशंकामा अनुसन्धान भइरहेको घोषणा गरेको थियो। उनीहरू दुवै जना आफ्नो पूर्व जिम्मेवारीमा सार्वजनिक रूपमा फर्किएका छैनन्।

वरिष्ठ कमान्ड संरचना कमजोर

सन् २०२२ मा गठन भएको सीएमसीमा सी चिनफिङ, झाङ युस्या, हे वेइदोङ, ली साङ्फु, लिउ झेनली, मियाओ हुआ र झाङ शेङमिन थिए।

ली साङ्फुलाई अक्टोबर २०२३ मा रक्षामन्त्री पदबाट हटाइएको थियो। त्यसपछि जुन २०२४ मा उनलाई पार्टी र सेनाबाट निष्कासन गरियो। ली साङ्फु र मियाओ हुआलाई अक्टोबर २०२५ मा पार्टीबाट निष्कासन गरिएको थियो।

यो शुद्धीकरण सीएमसीमा मात्र सीमित छैन। सेनाका विभिन्न विभाग, चारवटै सैन्य सेवा, पाँचवटै थिएटर कमान्ड र सैन्य प्रतिष्ठानसम्म अनुसन्धान र पदबाट हटाउने प्रक्रिया पुगेको छ।

अमेरिकाको सेन्टर फर स्ट्राटेजिक एन्ड इन्टरनेसनल स्टडिज (सीएसआईएस) को चाइनापावरले फेब्रुअरीमा प्रकाशित गरेको विश्लेषणअनुसार सन् २०२२ यता ३६ जना जनरल तथा लेफ्टिनेन्ट जनरललाई आधिकारिक रूपमा हटाइएको छ। थप ६५ अधिकारी सम्पर्कविहीन वा सम्भावित रूपमा हटाइएको सूचीमा छन्।

यसको प्रभाव वरिष्ठ नियुक्तिमा सबैभन्दा स्पष्ट देखिएको छ। सीएसआईएसले निगरानीमा राखेका जनमुक्ति सेनाका ५२ प्रमुख नेतृत्व पदमध्ये २३ पदमा अन्तरिम वा कार्यवाहक अधिकारी छन्। १२ पद रिक्त छन् भने ६ पदको अवस्था स्पष्ट छैन।

यद्यपि, यी रिक्तताले सेनाको नियमित गतिविधि ठप्प भने पारेका छैनन्। जनमुक्ति सेनाको केन्द्रीकृत प्रशासनिक संरचनाले कार्यवाहक कमान्डरलाई दैनिक तथा तुलनात्मक रूपमा साना गतिविधि सञ्चालन गर्न सक्षम बनाएको छ। तर ठूला र जटिल सैन्य अभ्यासको योजना बनाउन भने नेतृत्व अभावले असर पार्न सक्ने संकेत सीएसआईएसले गरेको छ।

मुख्य प्रश्न भनेको ठूलो संकट उत्पन्न हुँदा कार्यवाहक अधिकारीहरूसँग आवश्यक अधिकार र अनुभव पर्याप्त हुन्छ कि हुँदैन भन्ने हो।

पाँचौँ पूर्ण बैठक नेतृत्वका लागि परीक्षा

सीएमसीमा बढेको रिक्तताले पोलिटब्युरोमा हुने सम्भावित परिवर्तनभन्दा सैन्य नेतृत्वमा नयाँ नियुक्तिको विषयलाई बढी महत्वपूर्ण बनाएको छ।

एक विश्लेषकका अनुसार, सैन्य आयोगको वर्तमान नेतृत्व निकै कमजोर भएकाले पोलिटब्युरोको भन्दा सीएमसीका रिक्त पदहरू पूर्ति हुने सम्भावना बढी छ।

सीले वर्तमान केन्द्रीय समितिमा रहेका सैन्य अधिकारीबाहेक अन्य अधिकारीतर्फ पनि ध्यान दिनुपर्ने हुन सक्छ। सन् २०२२ मा हे वेइदोङलाई सीएमसीमा बढुवा गर्दा उनी त्यसबेला केन्द्रीय समितिका सदस्य वा वैकल्पिक सदस्यसमेत थिएनन्। यसले सीले आवश्यक परे बाहिरबाट पनि अधिकारीलाई शीर्ष जिम्मेवारीमा ल्याउन सक्ने देखाएको थियो।

सीएसआईएसले सीको परम्परागत वरिष्ठ सैन्य अधिकारी छनोट गर्ने आधारलाई ‘ठूलो रूपमा साँघुरिएको’ बताएको छ। अप्रिलमा गरिएको अद्यावधिकअनुसार वर्तमान केन्द्रीय समितिमा सुरुमा नियुक्त भएका ६७ जना सैन्य सदस्य तथा वैकल्पिक सदस्यमध्ये केवल १७ जना मात्र न त हटाइएका छन्, न त उनीहरूमाथि अनुसन्धान नै भइरहेको छ।

यसले सेनाको कमान्ड संरचना पुनर्निर्माण गर्न लामो समय लाग्न सक्ने देखाउँछ। सीएमसीजस्तो शीर्ष जिम्मेवारी सम्हाल्न आवश्यक परिचालन तथा सैन्य अनुभव भएका अधिकारी तयार पार्न वर्षौँ लाग्न सक्छ।

सार्वजनिक रूपमा सक्रिय ६ पूर्ण जनरल

जुलाई ३ मा सीले झाङ शुगुआङ र वाङ गाङलाई पूर्ण जनरलमा बढुवा गरेका थिए। झाङलाई सीएमसीको अनुशासन निरीक्षण आयोगका सचिव तथा सैन्य पर्यवेक्षण आयोगका प्रमुखका रूपमा चिनाइएको छ। वाङलाई वायुसेनाका कमान्डरका रूपमा जिम्मेवारी दिइएको छ।

यसअघि डिसेम्बरमा पूर्वी थिएटर कमान्डका प्रमुख याङ झिबिन र केन्द्रीय थिएटर कमान्डका प्रमुख हान शेङयानलाई बढुवा गरिएको थियो।

सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध विवरणका आधारमा अहिले वरिष्ठ भूमिकामा रहेका पूर्ण जनरलको संख्या ६ पुगेको देखिन्छ। उनीहरूमा झाङ शेङमिन, रक्षामन्त्री दोङ जुन, याङ झिबिन, हान शेङयान, वाङ गाङ र झाङ शुगुआङ छन्।

तर यो सूची सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध विवरणका आधारमा गरिएको पुनर्निर्माण मात्र हो। बेइजिङले सबै कार्यरत जनरलको वर्तमान अवस्था स्पष्ट हुने गरी पूर्ण र अद्यावधिक सूची सार्वजनिक गर्दैन।

निष्ठा कि सैन्य तयारी?

सीको शुद्धीकरण अभियानले सेनामा एउटा कठिन सन्तुलन सिर्जना गरेको छ। झाङ युस्या वा लिउ झेनलीसँग सम्बन्धित अधिकारीहरू पनि जोखिममा रहन सक्ने भएकाले नयाँ नेतृत्वका लागि उपलब्ध अधिकारीहरूको दायरा थप साँघुरिन सक्छ।

पूर्व राजनीतिक कार्य विभागका प्रमुख मियाओ हुआको स्थानमा सार्वजनिक रूपमा उत्तराधिकारी घोषणा नगरिनुले पनि राजनीतिक निगरानी र वरिष्ठ कर्मचारी व्यवस्थापनको जिम्मेवारी कसलाई दिने भन्ने विषयमा सी सावधानीपूर्वक अघि बढिरहेको संकेत गर्छ।

मुख्य द्वन्द्व अहिले स्पष्ट हुँदै गएको छ, सी जनमुक्ति सेनाको कमान्ड संरचना पुनः व्यवस्थित गर्नुअघि अधिकारीहरूको निष्ठा सुनिश्चित गर्न चाहन्छन्।

एक विश्लेषकका अनुसार, सीले सैन्य कमान्ड संरचनाको पूर्णताभन्दा आफ्नो सत्ताको सुरक्षालाई प्राथमिकता दिएका छन्।

त्यसैले अक्टोबरमा हुने पाँचौँ पूर्ण बैठक सीका लागि नियमित पार्टी बैठकभन्दा बढी महत्वपूर्ण हुन सक्छ। यस बैठकले कार्यवाहक नेतृत्वकै भरमा जनमुक्ति सेनाको कमान्ड संरचना सञ्चालन गर्न सकिने विश्वास सीसँग अझै छ कि बढ्दो रिक्तता बेवास्ता गर्न नसक्ने अवस्थामा पुगिसकेको छ भन्नेबारे अहिलेसम्मकै स्पष्ट संकेत दिन सक्छ।