चीनको ‘सुधार र खुलापनको झ्याल’का रूपमा चिनिँदै आएको शेन्जेन अहिले एउटा हृदयविदारक विरोधाभास प्रस्तुत गरिरहेको छ। चम्किला गगनचुम्बी भवनको छायामुनि हजारौँ युवा दैनिक कम्युनिस्ट पार्टीका सेवा केन्द्रमा निःशुल्क इन्टरनेट, खाना र पानीका लागि लाइनमा बस्ने गरेका छन्। कतिपय भने पुलमुनि, भूमिगत रेलका स्टेशनमा वा पार्कका बेन्चमा रात बिताउन बाध्य छन्।

यस घटनाको वर्णन गर्ने व्यक्तिले पाँच दिनसम्म रोजगारी खोज्दा पनि सफलता नपाएपछि पार्कमै रात बिताउने सोच बनाएको बताउँछन्। उनका अनुसार यो अवस्था चीनको आर्थिक चमत्कारबाट आफ्नै नागरिक कसरी बाहिरिँदै गएका छन् भन्ने एउटा प्रतीक हो।

४ करोड ७५ लाख घरविहीन भएको दाबी

घरविहीनताको संकटसम्बन्धी तथ्यांक झनै चिन्ताजनक रहेको सामग्रीमा उल्लेख छ। राष्ट्रिय तथ्यांक ब्युरोको हटाइएको एक सर्वेक्षणलाई उद्धृत गर्दै सन् २०२५ अगस्टसम्म चीनमा ४ करोड ७५ लाख नागरिक घरविहीन भएको दाबी गरिएको छ। यो संख्या सन् २०२० को तुलनामा पाँच गुणा बढी भएको बताइएको छ।

यो तथ्यांक अमेरिकी सञ्चारमाध्यम ‘द हिल’ले समेत उद्धृत गरेको सामग्रीमा उल्लेख छ। सर्वेक्षणको विधि निकै कठोर रहेको दाबी गर्दै सामग्रीले यसलाई बेवास्ता गर्न सरकारलाई कठिन हुने तर्क गरेको छ। तर, यस विषयमा सरकारको मौनता रहेको आरोप लगाइएको छ।

चीनमा अहिलेको घरविहीनताको संकटलाई चार विशेषताले चिनाउने गरिएको छ—व्यापकता, युवाको ठूलो सहभागिता, सहरीकरण र भिख माग्न नचाहने प्रवृत्ति। घरविहीनमध्ये ६१ प्रतिशतभन्दा बढी ३३ वर्षभन्दा कम उमेरका रहेको दाबी गरिएको छ। यसलाई चीनमा देखिएको युवा बेरोजगारीको संकटसँग जोडिएको छ। कारखानाहरूले नयाँ कामदार लिन छाडेका छन्, निजी क्षेत्र खुम्चिएको छ र विदेशी लगानी घटेको दाबी गरिएको छ। यसको प्रत्यक्ष असर विश्वविद्यालयबाट उत्तीर्ण भएका युवा, डेलिभरी चालक तथा रोजगारी गुमाएका सेतोपोसाकधारी कर्मचारीमा परेको बताइएको छ।

त्यस्तै, घरविहीनमध्ये करिब २५ प्रतिशत वृद्धवृद्धा रहेको दाबी गरिएको छ। पेन्सन तथा पारिवारिक सहयोगको अभावमा उनीहरू पनि सडकमा पुग्न बाध्य भएको सामग्रीमा उल्लेख छ।

रोजगारी संकटको गहिरिँदो असर

चीनको सुस्ताउँदै गएको अर्थतन्त्रको सबैभन्दा प्रत्यक्ष र गम्भीर असर रोजगारी बजारमा देखिएको सामग्रीमा उल्लेख छ। चीनको उत्पादन उद्योगको मेरुदण्ड मानिने ग्वाङदोङका विभिन्न कारखानामा नयाँ अर्डर घटेको बताइएको छ। उत्पादन लाइनहरू सुस्ताएपछि कामदारहरू दैनिक जीवन धान्नै मुस्किल हुने अल्पकालीन र अस्थिर काममा निर्भर हुन थालेका छन्।

ग्वाङझाउमा खाना डेलिभरी गर्ने चालक र आप्रवासी कामदारहरू भाडा तिर्ने पैसा बचाउन पुलमुनि सुत्न थालेको उल्लेख छ। चिनियाँ सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भएका भिडियोहरूमा रेलवे स्टेशनहरू अस्थायी छात्रावासजस्तै देखिएका छन्। बेरोजगार युवाहरू अव्यवस्थित र अस्वच्छ अवस्थामा भुइँमा सुतेका दृश्य सार्वजनिक भएका छन्।

यस्ता दृश्यले सामाजिक सञ्जालमा चर्को बहस निम्त्याएको बताइएको छ। आधिकारिक तथ्यांकले लुकाउने गरेको भनिएको निराशाको वास्तविक स्तर यस्ता भिडियोहरूले देखाएको दाबी गरिएको छ।

मोबाइल बेचेर खाना किन्नुपर्ने अवस्था

घरविहीनताको संकटसँग जोडिएका व्यक्तिगत कथाहरू पनि उत्तिकै पीडादायी छन्। एक ब्लगरले पुलमुनि भेटेका एक युवाले खाना किन्नकै लागि आफ्नो मोबाइल फोन बेच्नुपरेको र आफूले ‘अर्को विकल्प नभएको’ बताएको उल्लेख गरेका छन्। यस्ता घटनाले चीनका सहरी क्षेत्रमा बढ्दै गएको आर्थिक निराशाको गहिराइ देखाउने सामग्रीको दाबी छ।

यो संकटमा घरविहीन नागरिकलाई मुख्यतः तीन समूहमा विभाजन गरिएको छ।

पहिलो समूहमा बेरोजगार श्रमिक, विश्वविद्यालयबाट उत्तीर्ण भएका तर रोजगारी नपाएका युवा, रोजगारी गुमाएका कर्मचारी र भाडा तिर्न नसक्ने अस्थायी कामदार छन्।

दोस्रो समूहमा ऋणको बोझमा परेका नागरिक छन्। उनीहरू घर तथा गाडीको ऋणसँगै अनलाइन ऋणको भारमा छन्। आम्दानी रोकिएपछि उनीहरूको जीवनयापन नै संकटमा पर्ने गरेको बताइएको छ।

तेस्रो समूहमा परिवार र सामाजिक सुरक्षा प्रणालीबाट सहयोग नपाएका वृद्धवृद्धा छन्। यी तीन समूहले आर्थिक मन्दी र सरकारी निष्क्रियताका कारण आश्रय, सम्मान र भविष्यको भरोसा गुमाउँदै गएको समाजको चित्र प्रस्तुत गर्ने सामग्रीको निष्कर्ष छ।

सेवा केन्द्र समाधान कि देखावटी व्यवस्था?

सरकारको प्रतिक्रियालाई सामग्रीले ‘देखावटी’ भनेको छ। कम्युनिस्ट पार्टीका ‘जनसेवा केन्द्र’लाई समस्याको समाधानका रूपमा प्रस्तुत गरिए पनि कतिपय केन्द्र सुनसान रहने, कर्मचारी नहुने वा प्रवेशमा कडा नियम लगाइने दाबी गरिएको छ।

एक व्यक्तिलाई गर्मीका कारण अस्वस्थ भएपछि पानी माग्दा समेत सेवा केन्द्रले पानी नदिएको उदाहरण दिइएको छ। त्यही केन्द्रमा ‘सबैभन्दा ठूलो शक्ति एकता हो’ भन्ने नारा लेखिएको उल्लेख छ।

अर्को केन्द्रमा पुग्दा कर्मचारी, सुरक्षाकर्मी वा सेवा नै नभेटिएको दाबी गरिएको छ। सामग्रीले यस्ता केन्द्रहरूले घरविहीन नागरिकको समस्या समाधान गर्नुको सट्टा उनीहरूलाई अर्को ठाउँमा सार्ने र नागरिकका रूपमा आवश्यक सहयोग गर्नुको साटो ‘सहरको दृश्य बिगार्ने मानिस’का रूपमा व्यवहार गर्ने आरोप लगाएको छ।

कृत्रिम बुद्धिमत्तासँगै रोजगारीको चुनौती

यसैबीच चीनले कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रविधिको विकासलाई तीव्र बनाइरहेको छ। सामग्रीमा तल्लो तहका रोजगारीसमेत प्रविधि र मेसिनले विस्थापित गरिरहेको आरोप लगाइएको छ।

सरकारले यस्ता प्रविधिगत उपलब्धिलाई राजनीतिक सफलताका रूपमा प्रस्तुत गरिरहँदा त्यसको मानवीय मूल्यलाई बेवास्ता गरिएको दाबी गरिएको छ।

१९९० को दशकमा जन्मिएका कतिपय दम्पतीले आफ्ना व्यवसाय र घर गुमाएर खाना डेलिभरी तथा सवारीसाधन चलाउने काममा जानुपरेको उदाहरण दिइएको छ। सात वर्षदेखि सञ्चालनमा रहेको एउटा विवाह आयोजना कम्पनी रातारात बन्द हुँदा त्यसका सञ्चालकहरू आर्थिक रूपमा बेसहारा बनेको कथासमेत सामग्रीमा उल्लेख छ।

चीनको आर्थिक तथ्यांकले आर्थिक वृद्धि देखाए पनि मानव अधिकार, सामाजिक सुरक्षा र कल्याणका क्षेत्रमा नागरिकले भोगेको अवस्थालाई त्यसले समेट्न नसक्ने तर्क गरिएको छ।

नाम परिवर्तनले समस्या समाधान हुन्छ?

घरविहीनताको विषयमा प्रयोग हुने शब्दावलीसमेत विवादको विषय बनेको सामग्रीमा उल्लेख छ।

सन् २०२६ अप्रिलमा केही सांसदले ‘घरविहीन भिखारी’ भन्ने शब्दको सट्टा ‘विस्थापित व्यक्ति’ भन्ने शब्द प्रयोग गर्न प्रस्ताव गरेको दाबी गरिएको छ।

तर, सामग्रीको तर्कमा शब्द परिवर्तनले वास्तविक समस्या समाधान गर्दैन। बरु यसले आर्थिक मन्दीको गहिराइ र सरकारको छवि व्यवस्थापनप्रतिको प्राथमिकता उजागर गर्ने दाबी गरिएको छ।

दशकौँदेखि चीनले गगनचुम्बी भवन, रेलमार्ग तथा ठूला पूर्वाधार परियोजना निर्माण गरे पनि भाडा तिर्न नसक्ने लाखौँ नागरिकका लागि सुरक्षित आवासको व्यवस्था गर्न नसकेको आरोप सामग्रीमा लगाइएको छ।

‘मितव्ययिता’ कि बाँच्नका लागि संघर्ष?

ऋणको बोझमा रहेका परिवारहरू अत्यन्त मितव्ययी जीवन बिताइरहेका छन्। कतिपयले बजारमा फालिएका खानेकुरासमेत संकलन गर्नुपर्ने अवस्था आएको सामग्रीमा उल्लेख छ।

चिनियाँ सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक भएका केही भिडियोमा ‘जेनेरेसन जेड’का युवा कुहिएका तरकारी संकलन गरिरहेको देखाइएको दाबी गरिएको छ। बालबालिका हुर्काउन लाखौँ युआन खर्च हुने अवस्थामा आमाबाबु स्वयं बेरोजगार भएर खानेकुरा खोज्न बाध्य हुनु विडम्बनापूर्ण भएको सामग्रीमा उल्लेख छ।

कहिल्यै सद्गुण मानिएको मितव्ययिता अहिले निराशा लुकाउने माध्यम बनेको दाबी गरिएको छ।

तर यो मितव्ययिता मात्रै होइन—बाँच्नका लागि गरिएको संघर्ष हो।

सामग्रीमा चीनको सरकारमाथि आर्थिक संकटलाई स्वीकार गर्न नचाहेको आरोप लगाउँदै पूर्वाधार र राजनीतिक छविलाई नागरिकको कल्याणभन्दा माथि राखिएको दाबी गरिएको छ।

यसै सन्दर्भमा सामग्रीका कथावाचकले भनेका छन्, ‘जीवन यस्तै रहेछ। तपाईं ओछ्यानमा पल्टिएर चिन्ता गरिरहनुभएको हुन्छ, तर त्यही बेला धेरै मानिससँग बस्ने ठाउँसमेत हुँदैन।’

आर्थिक संकटको मानवीय पक्ष

सामग्रीले चीनमा बढिरहेको घरविहीनताको समस्यालाई सामान्य वा सीमित सामाजिक समस्या नभई व्यापक आर्थिक तथा सामाजिक संकटको संकेतका रूपमा चित्रण गरेको छ।

रोजगारी गुमाइरहेका मानिसको संख्या आधिकारिक तथ्यांकले देखाएभन्दा बढी हुन सक्ने, सामाजिक सुरक्षा प्रणालीले संकटमा परेका सबै नागरिकलाई समेट्न नसकेको र सरकारी नाराभन्दा व्यवहारिक समाधान आवश्यक रहेको सामग्रीको दाबी छ।

चीनका ठूला सहरमा चम्किला गगनचुम्बी भवन र आधुनिक पूर्वाधारका बीच पुलमुनि, रेलवे स्टेशनमा तथा सडकमा रात बिताउन बाध्य मानिसहरूको संख्या बढ्दै गएको चित्रण गरिएको छ।

सरकारले वास्तविक र दीर्घकालीन कदम नचालेसम्म लाखौँ नागरिक दिन गुजार्दै जीवन बिताउन बाध्य हुने सामग्रीको निष्कर्ष छ।