पाकिस्तानमा डेंगुको संकटले भयावह रूप लिएको छ। सरकारी तथ्यांकले मात्र यो रोगको वास्तविक अवस्था प्रतिबिम्बित गर्न नसकेको हुन सक्ने देखिएको छ।

आगा खान विश्वविद्यालयको नेतृत्वमा गरिएको एक प्रमुख अध्ययनले पाकिस्तानमा डेंगु संक्रमणको संख्या सन् २०१२ मा करिब एक लाख रहेकोमा सन् २०२२ सम्म आइपुग्दा ३२ लाख ८० हजार पुगेको अनुमान गरेको छ। यो वृद्धि ३ हजार प्रतिशतभन्दा बढी हो।

सन् २०२६ को सेप्टेम्बरमा ‘डन’ पत्रिकाले सार्वजनिक गरेको तथा ‘प्लोस वान’ (PLOS ONE) मा प्रकाशित अध्ययनका निष्कर्षले डेंगुको अनुमानित संक्रमण र नियमित निगरानी प्रणालीमा अभिलेखित तथ्यांकबीचको ठूलो अन्तर उजागर गरेको छ।

यसले पाकिस्तानमा संक्रमणको निगरानी गर्ने क्षमता, सहरी वातावरण व्यवस्थापन र बारम्बार जनस्वास्थ्य संकट बनिरहेको रोगबाट नागरिकलाई सुरक्षित राख्ने क्षमतामाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

अध्ययनमा उल्लेखित तथ्यांक प्रयोगशालाबाट पुष्टि भएका व्यक्तिगत संक्रमणको सामान्य गणना होइन।

अनुसन्धानकर्ताहरूले स्वास्थ्य सेवा खोज्ने मानिसको व्यवहार, परीक्षणको उपलब्धता र प्रयोगशालाको उपयोगमा रहेको भिन्नतालाई समेट्दै डेंगुको व्यापक संक्रमण अनुमान गर्न सांख्यिकीय मोडलिङ र प्रयोगशालाका तथ्यांक प्रयोग गरेका छन्।

यो भिन्नता महत्त्वपूर्ण छ। तर यसले अध्ययनको चेतावनीलाई कमजोर बनाउँदैन। बरु नियमित रिपोर्टिङ प्रणालीले संक्रमणको वास्तविक भारको केही अंश मात्रै समेट्ने देशले जनस्वास्थ्य संकटको वास्तविक आकार कसरी पहिचान गर्न सक्छ भन्ने आधारभूत कमजोरीलाई उजागर गर्छ।

एक दशकमा संक्रमणको तीव्र वृद्धि

आगा खान विश्वविद्यालयको नेतृत्वमा गरिएको अध्ययनले सन् २०१२ देखि २०२२ सम्मको डेंगु संक्रमणको अवस्था विश्लेषण गरेको थियो। यसका लागि देशव्यापी तीनवटा प्रयोगशाला नेटवर्कबाट प्राप्त संक्रमण पुष्टि भएका तथ्यांक प्रयोग गरिएको थियो।

अध्ययनको अनुमानअनुसार डेंगु संक्रमण सरकारी निगरानी प्रणालीले देखाएको भन्दा निकै व्यापक रूपमा फैलिएको थियो।

राष्ट्रिय स्तरमा संक्रमणको अनुमान सन् २०१२ मा करिब एक लाख रहेकोमा सन् २०२२ मा बढेर ३२ लाख ८० हजार पुगेको थियो। अनुसन्धानकर्ताहरूले संक्रमणको भार प्रदेश र जिल्लाअनुसार निकै फरक रहेको तथा १५ देखि ४९ वर्ष उमेर समूहका वयस्कमा सबैभन्दा तीव्र वृद्धि देखिएको बताएका छन्।

यी निष्कर्षले डेंगुलाई कहिलेकाहीँ देखिने मौसमी प्रकोपका रूपमा मात्रै बुझ्ने र सामान्य धुवाँ छर्ने अभियानबाट नियन्त्रण गर्न सकिने रोगका रूपमा हेर्ने धारणालाई चुनौती दिएको छ।

संक्रमणको अनुमानित वृद्धिले रोगलाई बुझ्ने र निगरानी गर्ने तरिकामाथि पनि प्रश्न उठाएको छ।

अनुसन्धानबाट प्राप्त तथ्यांक र नियमित सरकारी निगरानीका तथ्यांकबीच ठूलो अन्तर देखिएपछि संक्रमणको वास्तविक अवस्था, सबैभन्दा प्रभावित समुदाय र स्वास्थ्य संस्थामाथि परेको दबाबबारे सरकारी निकायसँग पर्याप्त जानकारी छ कि छैन भन्ने प्रश्न उठ्छ।

पाकिस्तानले वर्षौंदेखि डेंगुको प्रकोप सामना गर्दै आएको छ। तर हरेक वर्ष देखिने संक्रमणको वृद्धिले रोगलाई अन्य क्षेत्रमा फैलिन वा सहरी क्षेत्रमा स्थायी रूपमा स्थापित हुनबाट रोक्न सकेको छैन।

नयाँ अनुसन्धानले जनस्वास्थ्यमा डेंगुको वास्तविक भार सरकारी अभिलेखले देखाएको भन्दा निकै ठूलो हुन सक्ने संकेत गरेको छ।

सबैभन्दा बढी प्रभावित सिन्ध प्रदेश

डेंगुको भौगोलिक वितरणले पनि अर्को चिन्ताजनक अवस्था देखाएको छ।

अध्ययनअनुसार सन् २०२२ मा सिन्ध प्रदेशमा मात्रै अनुमानित २६ लाख ३० हजार संक्रमण भएको थियो। यो देशका सबै प्रदेशमध्ये सबैभन्दा बढी संक्रमणको भार हो।

त्यस वर्ष सिन्धमा प्रति एक हजार जनामा ४५.६३ संक्रमण रहेको अनुमान गरिएको थियो। बलुचिस्तानमा भने करिब ६ हजार ७८५ संक्रमण भएको अनुमान गरिएको छ।

जिल्लागत रूपमा कराँची पूर्वी जिल्लामा सबैभन्दा उच्च संक्रमण दर देखिएको थियो।

सिन्ध प्रदेश, विशेषगरी घना जनसंख्या भएका सहरी क्षेत्रमा संक्रमण केन्द्रित हुनुले रोगको निगरानी, सरसफाइ व्यवस्थापन र लामखुट्टे नियन्त्रणका गतिविधि कति प्रभावकारी तथा नियमित छन् भन्ने प्रश्न उठाएको छ।

कराँचीको ठूलो जनसंख्या, भीडभाडयुक्त बस्ती, ढल निकासको समस्या र असमान नगर सेवाले जनस्वास्थ्य संकट तीव्र रूपमा फैलिने अवस्था सिर्जना गर्छन्।

जमेको पानी, खुला भाँडाकुँडा र राम्रोसँग मर्मत नगरिएका सार्वजनिक स्थानले लामखुट्टेलाई प्रजननका लागि अनुकूल वातावरण प्रदान गर्छन्। फोहोर संकलन र ढल निकास प्रणाली प्रभावकारी नहुँदा त्यसको असर असुविधामा मात्रै सीमित रहँदैन, प्रत्यक्ष स्वास्थ्य जोखिममा परिणत हुन्छ।

प्रदेशहरूबीचको संक्रमणको अन्तरले डेंगुलाई देशभर एउटै प्रकारको समस्याका रूपमा हेर्न नमिल्ने पनि देखाउँछ।

संक्रमणको फैलावट स्थान, जनघनत्व, वातावरणीय अवस्था र स्वास्थ्य सेवामा पहुँचअनुसार फरक हुन्छ। यी भिन्नतालाई पर्याप्त रूपमा पहिचान गर्न नसक्ने निगरानी प्रणालीले सबैभन्दा बढी प्रभावित समुदायलाई जोखिममा छाड्न सक्छ। त्यसमाथि राष्ट्रिय तथ्यांकले वास्तविक समस्या छोपिदिने खतरा पनि रहन्छ।

संक्रमणको वास्तविक तथ्यांक ओझेलमा

अनुसन्धानको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण निष्कर्षमध्ये एक नियमित सरकारी रिपोर्टिङ र अध्ययनबाट प्राप्त अनुमानित तथ्यांकबीचको ठूलो अन्तर हो।

अध्ययनका लेखकहरूले प्रयोगशालाका तथ्यांक र सांख्यिकीय समायोजन प्रयोग गरी नियमित निगरानीमा नसमेटिएका संक्रमणको समेत अनुमान गरेका थिए।

यसबाट वास्तविक संक्रमणको भार सरकारी अभिलेखमा उल्लेख भएको भन्दा निकै बढी हुन सक्ने देखिएको छ।

यसको अर्थ अनुसन्धानमा अनुमान गरिएका सबै संक्रमण सरकारी निकायले प्रयोगशालाबाट पुष्टि गरेर अभिलेख राखेका थिए भन्ने होइन।

बरु अनुसन्धानकर्ताहरूले स्वास्थ्य सेवा लिन नजाने मानिस, परीक्षणको सुविधा नपाएका व्यक्ति वा औपचारिक रिपोर्टिङ प्रणालीमा नसमेटिएका संक्रमणलाई समेत ध्यानमा राखेका थिए।

यद्यपि, तथ्यांकमा रहेको यो अन्तरले गम्भीर जनस्वास्थ्य समस्या उजागर गर्छ।

अपूर्ण तथ्यांकले प्रकोपको वास्तविक अवस्थाबारे बुझाइलाई विकृत बनाउन सक्छ, स्थानीय जोखिमको मूल्यांकन कमजोर बनाउँछ र कुन क्षेत्रमा स्वास्थ्य स्रोतको सबैभन्दा बढी आवश्यकता छ भन्ने निर्णयलाई जटिल बनाउँछ।

परीक्षण र रिपोर्टिङमा हुने परिवर्तनलाई पर्याप्त रूपमा समायोजन नगर्दा जिल्लाहरू र वर्षहरूबीचको तुलना पनि कम विश्वसनीय हुन सक्छ।

विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लूएचओ)ले पाकिस्तानमा डेंगुको निगरानी प्रणाली र प्रयोगशालाको क्षमता बलियो बनाउनुपर्ने आवश्यकतामाथि बारम्बार जोड दिँदै आएको छ।

सन् २०२२ को प्रकोपका क्रममा डब्लूएचओले सेप्टेम्बर २७ सम्म २५ हजार ९३२ संक्रमण पुष्टि भएको र ६२ जनाको मृत्यु भएको जनाएको थियो। पुष्टि भएका संक्रमणमध्ये ७४ प्रतिशत सेप्टेम्बर महिनामै रिपोर्ट गरिएको थियो।

यी तथ्यांक र पछि प्रकाशित अनुसन्धानका अनुमानले फरक अवधि तथा फरक मापनलाई समेटेका छन्। त्यसैले तिनलाई एउटै प्रकारको तथ्यांकका रूपमा प्रत्यक्ष तुलना गर्नु उचित हुँदैन।

तर तिनको अन्तरले संक्रमणको निगरानी गर्ने विधि र रिपोर्टिङमा प्रयोग गरिने परिभाषा किन महत्त्वपूर्ण छन् भन्ने देखाउँछ। पुष्टि भएका संक्रमणको संख्या कुनै जनसंख्यामा फैलिएको रोगको पूर्ण मापन नहुन सक्छ।

जलवायु परिवर्तन र सहरी व्यवस्थापनको कमजोरी

डेंगुको संक्रमण वातावरणीय अवस्थासँग निकट रूपमा सम्बन्धित छ।

वर्षा, आर्द्रता र तापक्रमले लामखुट्टेको प्रजननलाई प्रभावित गर्छन्। बाढी र कमजोर ढल निकासका कारण घर वरपर तथा सार्वजनिक पूर्वाधारमा पानी जम्दा लामखुट्टेको प्रजनन स्थल बन्न सक्छ।

पाकिस्तान चरम मौसमी घटनाप्रति संवेदनशील रहेकाले यसले पहिलेदेखि कायम जनस्वास्थ्य समस्यालाई थप जटिल बनाएको छ।

सन् २०२२ मा डेंगुको प्रकोप फैलिँदा पाकिस्तान विनाशकारी मनसुन बाढीको सामना गरिरहेको थियो। बाढीका कारण लाखौँ मानिस विस्थापित भएका थिए भने पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुगेको थियो।

त्यस वर्षको अक्टोबरमा डब्लूएचओले बाढीपछि जमेको पानीले लामखुट्टेको प्रजननका लागि अनुकूल वातावरण सिर्जना गरेको र रोग फैलिने जोखिम बढाएको चेतावनी दिएको थियो।

तर वातावरणीय अवस्थाले मात्रै डेंगुको संकटलाई व्याख्या गर्न सक्दैन।

संक्रमणको व्यापकता मानिसहरू बसोबास गर्ने अवस्था तथा फोहोर व्यवस्थापन, ढल निकास र लामखुट्टेको प्रजनन स्थल नियन्त्रण गर्ने स्थानीय निकायको क्षमतासँग पनि सम्बन्धित छ।

घना बस्तीहरूमा जमेको पानी हटाउन नसक्दा सम्पूर्ण समुदाय संक्रमणको जोखिममा पर्न सक्छन्।

डेंगुको मौसमी स्वरूप पनि अब पहिले जस्तो सहज छैन।

आगा खान विश्वविद्यालयको अध्ययनले मनसुनपछिको अवधिमा संक्रमण तीव्र हुने भए पनि वर्षभरि संक्रमण फैलिइरहेको संकेत गरेको छ।

अध्ययनका प्रमुख लेखक डा. जरमिन नासिमले डेंगु अब मौसमी खतरा मात्रै नरहेको बताएकी छन्।

यो निष्कर्षले संक्रमण बढ्न थालेपछि मात्रै आपत्कालीन कदम चाल्ने प्रणालीलाई चुनौती दिएको छ।

यदि संक्रमण परम्परागत प्रकोपको अवधिभन्दा बाहिर पनि फैलिइरहेको छ भने मौसमी वृद्धिका बेला मात्रै सक्रिय हुने प्रणालीले रोग फैलिसकेपछि प्रतिक्रिया दिने जोखिम रहन्छ।

दबाबमा स्वास्थ्य प्रणाली

डेंगुले स्वास्थ्य प्रणालीका विभिन्न क्षेत्रमा एकैपटक दबाब सिर्जना गर्छ।

संक्रमित बिरामीलाई समयमै निदान, निगरानी र उपयुक्त उपचार आवश्यक हुन्छ। विशेषगरी लक्षण गम्भीर हुँदै गएमा उचित चिकित्सकीय व्यवस्थापन अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

प्रयोगशालामा शंकास्पद संक्रमण परीक्षण गर्ने पर्याप्त क्षमता हुनुपर्छ भने अस्पतालमा बिरामीको चाप बढेका बेला उपचार गर्न आवश्यक स्रोत र क्षमता उपलब्ध हुनुपर्छ।

डब्लूएचओका अनुसार डेंगुबाट गम्भीर स्वास्थ्य जटिलता उत्पन्न हुन सक्छ। मृत्यु घटाउन समयमै संक्रमण पहिचान, जोखिमका संकेतको जानकारी र उचित उपचार आवश्यक हुन्छ।

डेंगुका लागि कुनै विशिष्ट भाइरसविरोधी औषधि उपलब्ध छैन। त्यसैले प्रारम्भिक चिकित्सकीय मूल्यांकन र सावधानीपूर्वक उपचार व्यवस्थापन विशेष महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

परीक्षणको सुविधा सीमित वा ढिलो हुँदा बिरामीले ज्वरोको वास्तविक कारण पहिचान गर्न कठिनाइ भोग्न सक्छन्।

अपूर्ण रिपोर्टिङले प्रकोपको वास्तविक आकार बुझ्न पनि कठिन बनाउँछ। संक्रमण अचानक बढ्दा अस्पताल र स्वास्थ्यकर्मीमाथि थप दबाब पर्न सक्छ।

यी कमजोरीले एकअर्कालाई थप जटिल बनाउँछन्। कमजोर निगरानीले स्वास्थ्य सेवाको मागलाई ओझेलमा पार्छ भने सीमित परीक्षण र उपचार क्षमताले रोग व्यवस्थापनलाई कठिन बनाउँछ।

अनुसन्धानले पाकिस्तानको स्वास्थ्य प्रणालीमा रहेका हरेक कमजोरीले संक्रमणको अनुमानित वृद्धिमा प्रत्यक्ष योगदान गरेको निष्कर्ष निकालेको छैन।

तर बारम्बार संक्रमणको प्रकोप देखिँदा पनि रोगको वास्तविक भार मापन गर्न संघर्ष गरिरहेको जनस्वास्थ्य प्रणालीका परिणाम भने यसले उजागर गरेको छ।

बारम्बारको विफलताको मूल्य

डेंगु संक्रमणसम्बन्धी तथ्यांक केवल सांख्यिकीय चेतावनी होइन।

यसले विशेषगरी काम गर्ने उमेरका वयस्कलाई बढी प्रभावित गर्ने, क्षेत्रअनुसार संक्रमणको भार निकै फरक हुने र परम्परागत मौसमी निगरानीको सीमाभन्दा बाहिर फैलिएको देखिने रोगको अवस्थालाई उजागर गर्छ।

परिवारका लागि डेंगु संक्रमणले दिनौँ वा हप्तौँसम्म बिरामी हुनु, आम्दानी गुमाउनु, उपचार खर्च बेहोर्नु र लक्षण गम्भीर हुने हो कि होइन भन्ने अनिश्चितता सिर्जना गर्न सक्छ।

सार्वजनिक अस्पतालमा बिरामीको चाप बढ्दा शय्या, परीक्षण सेवा र स्वास्थ्यकर्मीमाथि दबाब पर्छ।

परीक्षण वा उपचारमा पहुँचको समस्या भएका मानिसका लागि प्रकोपका परिणाम मापन गर्न र व्यवस्थापन गर्न अझ कठिन हुन सक्छ।

पाकिस्तानमा डेंगुको प्रकोप बारम्बार देखिन थालेपछि यो रोग परिचित बनेको छ। तर परिचित हुँदैमा यसको जोखिम कम भएको छैन।

सन् २०१२ मा एक लाख रहेको अनुमानित संक्रमण सन् २०२२ मा ३२ लाख ८० हजार पुगेको तथ्यांकले रोगको निगरानी प्रणालीको पहुँच र जनस्वास्थ्य प्रतिक्रियाको प्रभावकारितामाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

आगा खान विश्वविद्यालयको अनुसन्धानले दिएको मुख्य चेतावनी डेंगुको वास्तविक संक्रमणको आकार अपूर्ण निगरानी प्रणालीका कारण ओझेलमा परेको हुन सक्ने हो।

जब बारम्बार फैलिने संक्रमण लाखौँ मानिसमा पुग्छ, तर सरकारी अभिलेखले त्यसको अनुमानित भारको सानो अंश मात्रै समेट्छ, तब समस्या लामखुट्टे वा मनसुनको वर्षामा मात्रै सीमित रहँदैन।

यो जनस्वास्थ्यमा देखिएको निरन्तर खतरालाई पहिचान गर्ने, मापन गर्ने र त्यसअनुसार प्रतिक्रिया दिने सार्वजनिक संस्थाहरूको क्षमतासँग पनि सम्बन्धित हुन्छ।