चीनको पूर्वी क्षेत्रमा अगस्ट ९-१०, २०२६ मा आएको टाइफुन डल्फिनले तीव्र हावा र वर्षा मात्रै ल्याएन, चीनको कम्युनिस्ट पार्टी (सीसीपी) ले प्रचार गर्दै आएको ‘पारिस्थितिक शासन’ र जमिनमा देखिएको वास्तविकताबीचको ठूलो अन्तरलाई फेरि उजागर गरिदियो।

चीनको चम्किलो वित्तीय राजधानी सांघाई, जसलाई सीसीपीले आफ्नो आधुनिकीकरणको उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ, केही घण्टामै तालजस्तै बन्यो। सडकहरू नदीमा परिणत भए, मेट्रोका प्रवेशद्वार झरनाजस्ता देखिए र बन्ड क्षेत्रमा रहेका विलासी पसलहरूको १० लाख युआनभन्दा बढी मूल्यको सामान बाढीमा बग्यो।

यो कुनै असामान्य दुर्घटना थिएन। वास्तवमा, काम गर्ने पूर्वाधार निर्माणभन्दा कंक्रिट, नियन्त्रण र बाहिरी प्रदर्शनलाई प्राथमिकता दिने शासन प्रणालीको अनुमान गर्न सकिने परिणाम थियो।

सहजै व्यवस्थापन गर्न सकिने आँधी

टाइफुन डल्फिन शक्तिशाली थियो, तर विश्वव्यापी मापदण्डमा अभूतपूर्व भने थिएन। जापान, ताइवान तथा एसियाका अन्य सहरहरूले यस्तै स्तरका आँधी नियमित रूपमा सामना गर्दै आएका छन्, तर त्यसकै कारण सहरहरू अस्तव्यस्त हुने अवस्था कमै देखिन्छ।

चीनमा भने अत्यधिक वर्षा र दशकौँदेखि हुँदै आएको पूर्वाधारको उपेक्षा एकै ठाउँमा ठोक्किँदा डल्फिन विनाशकारी बन्यो। सांघाईको केन्द्रीय मौसम केन्द्रमा २४ घण्टामा करिब ३१३ देखि ३१६ मिलिमिटर वर्षा रेकर्ड भयो। सन् १८७३ मा उक्त केन्द्रले तथ्यांक राख्न थालेयता १५० वर्षभन्दा लामो अवधिमा कायम रहेको वर्षाको कीर्तिमान यही वर्षा पार गर्‍यो।

पूर्वी चीनभर १० लाखभन्दा बढी मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा सार्नुपर्‍यो। सांघाईका दुई विमानस्थलबाट करिब ९५० उडान रद्द भए। जियाडिङ र छिङ्पुजस्ता पूरै क्षेत्र दिनौँसम्म जलमग्न रहे।

तहखानामा रहेका सुपरमार्केटहरू पानीले भरिए। एक वर्षअघि मात्रै आफ्नो सम्पूर्ण बचत लगानी गरेर पसल सञ्चालन गरेकी एक व्यवसायीले बाढीको पानी तेस्रो तलासम्म पुगेको र आफूले बनाएको सबै कुरा बगाएको बताइन्। यो चीनका लागि नयाँ दृश्य भने होइन।

सन् २०२१ मा झेङझाउमा ‘एक हजार वर्षमा एकपटक आउने’ भनिएको वर्षाका कारण बाढीमा परेको भूमिगत रेलमार्गमा सयौँ मानिसको मृत्यु हुँदा पनि यस्तै अवस्था देखिएको थियो।

त्यसैगरी, सन् २०२३ मा टाइफुन डोक्सुरीको अवशेषका कारण बेइजिङमा आएको बाढीले दर्जनौँ मानिसको ज्यान लिएको थियो। राजधानीलाई जोगाउन सरकारले झुओझाउजस्तो सानो सहरमा जानाजानी बाढीको पानी पठाएको थियो। उक्त निर्णयले व्यापक जनआक्रोश निम्त्याएपछि सरकारले त्यससम्बन्धी आलोचनालाई नियन्त्रण र सेन्सर गरेको थियो।

हरेकपटक अधिकारीहरूले सुधार गर्ने प्रतिबद्धता जनाउँछन्। तर अर्को ठूलो आँधी आउँदा सहरहरू फेरि डुब्छन्।

‘स्पन्ज सिटी’को भ्रम

चीनको बाढी नियन्त्रण रणनीतिको प्रमुख हिस्सा ‘स्पन्ज सिटी’ अभियान हो। सन् २०१५ मा सुरु गरिएको यो अभियानलाई राष्ट्रपति सी चिनफिङले समेत प्राथमिकताका साथ अघि बढाएका थिए।

यसअन्तर्गत पानी सोस्ने सडक, वर्षाको पानी संकलन गर्ने बगैँचा तथा पानी जम्मा गर्ने पोखरीजस्ता संरचना निर्माण गरी सहरलाई स्पन्जजस्तै बनाउने अवधारणा अघि सारिएको थियो। यसको उद्देश्य वर्षाको पानीलाई क्षमताभन्दा बढी दबाबमा रहेका ढल तथा पाइपमा पठाउनुको सट्टा सहरमै सोस्ने र व्यवस्थापन गर्ने थियो।

कागजमा हेर्दा यो विश्वभर प्रयोग हुँदै आएका वातावरणमैत्री इन्जिनियरिङ सिद्धान्तमा आधारित उचित अवधारणा हो। तर व्यवहारमा भने यो सी युगको ठूलो पूर्वाधार असफलतामध्ये एक बन्दै गएको आलोचना भइरहेको छ।

केन्द्रीय सरकारले यस कार्यक्रममा करिब २३२ अर्ब अमेरिकी डलर लगानी गरेको बताइन्छ। केही अनुमानले सन् २०३० सम्ममा यसको कुल खर्च करिब १ ट्रिलियन डलरसम्म पुग्न सक्ने बताएका छन्।

तर अनुसन्धानकर्ताहरूको तथ्यांकअनुसार यो कार्यक्रम सुरु भएयता चीनका विभिन्न प्रान्तमा बाढीका कारण करिब ४ हजार ७ सय मानिसको मृत्यु भएको र ७० अर्ब डलरभन्दा बढी आर्थिक क्षति भएको छ। दशकौँदेखि अनुदान प्रवाह भइरहे पनि चीनका ६५४ सहरमध्ये थोरैले मात्र ‘स्पन्ज सिटी’ मापदण्ड लागू गर्न स्थानीय कानुन बनाएका छन्।

पैसा कहाँ हराउँछ?

प्रश्न उठ्छ, यति ठूलो रकम खर्च भइरहँदा पनि परिणाम किन देखिँदैन? एकदलीय राजनीतिक प्रणालीमा स्वतन्त्र निगरानीको अभाव यसको प्रमुख कारणमध्ये एक मानिन्छ। ‘स्पन्ज सिटी’ शब्द स्थानीय अधिकारीहरूले केन्द्रबाट बजेट प्राप्त गर्न प्रयोग गर्ने आकर्षक नाराजस्तै बनेको आलोचना छ।

पार्कको पुनर्निर्माणदेखि चोकमा नयाँ ढुंगा बिछ्याउनेसम्मका परियोजनालाई ‘स्पन्ज सिटी’को नाम दिएर केन्द्रबाट रकम ल्याउने र आफ्ना कार्यसम्पादनका आकर्षक तथ्यांक प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्ति देखिएको बताइन्छ।

तर भूमिगत हुने र निरीक्षणका क्रममा देखिँदैनन् भन्ने कारण वास्तविक ढल तथा पानी निकास प्रणालीमा आवश्यक लगानी हुन नसकेको आलोचकहरूको दाबी छ।

सांघाई, बेइजिङ र ग्वाङ्झाउजस्ता चीनका प्रमुख सहरहरू अहिले पनि करिब एक वर्षमा एकपटक दोहोरिन सक्ने बाढीको स्तरलाई आधार मानेर निर्माण गरिएका छन्। यस्तो प्रणालीले प्रतिघण्टा करिब ३६ मिलिमिटर वर्षा व्यवस्थापन गर्न सक्छ।

यसको तुलनामा लन्डन, पेरिस, टोकियो र न्युयोर्कजस्ता सहरहरूले आधारभूत पूर्वाधार निर्माणमै पाँच वर्षमा एकपटक आउने बाढीको स्तरलाई ध्यानमा राख्ने गरेका छन्।

सोभियतकालीन मोडलबाट प्रभावित बेइजिङको भूमिगत पाइप प्रणाली पनि तुलनात्मक रूपमा सस्तो र सतही ढंगले निर्माण गरिएको थियो। सामान्य वर्षाका लागि बनाइएको यस्तो प्रणाली अहिले जलवायु परिवर्तनसँगै बारम्बार देखिन थालेका अत्यधिक वर्षालाई थेग्न कठिन भइरहेको छ।

वास्तविक जिम्मेवार को?

यो अवस्था केवल खराब भाग्य वा असामान्य रूपमा सक्रिय टाइफुन मौसमको परिणाम मात्र होइन। यद्यपि सन् २०२६ मा प्रशान्त महासागर क्षेत्रमा आँधीको गतिविधि असामान्य रूपमा सक्रिय रहेको देखिन्छ।

समस्या त्यस्तो शासन प्रणालीमा छ, जसले वास्तविक प्रगतिको तुलनामा प्रगति भएको देखिनुलाई बढी महत्त्व दिन्छ। निर्माण ठेक्कामा हुने अनियमितताबारे स्थानीय सञ्चारमाध्यमको निगरानीलाई सीमित गर्ने, झुओझाउलाई बेइजिङ जोगाउन बाढीमा डुबाइएको घटनापछि उठेको जनआक्रोशलाई समस्याको संकेतका रूपमा सम्बोधन गर्नुको सट्टा जनसम्पर्कको समस्या ठानेर दबाउने प्रवृत्तिले पनि समस्या थप जटिल बनाएको आलोचना छ।

स्थानीय पूर्वाधारमा हुने भ्रष्टाचार चीनभित्रै पनि नयाँ कुरा होइन। राजनीतिक पहुँच भएका निर्माण व्यवसायीलाई ठेक्का दिने, परियोजना उद्घाटन सकिएपछि मर्मतसम्भारको बजेट घटाउने तथा पानी सोस्ने सडक प्रणालीमा जम्ने माटो र फोहोर नियमित रूपमा सफा नगर्ने प्रवृत्तिबारे चिनियाँ इन्जिनियरिङ अनुसन्धानहरूमा समेत उल्लेख गरिएको छ।

सरकारका आर्थिक योजनाकारहरूलाई यी समस्याबारे जानकारी नहुने कुरा होइन। तर समस्या समाधान नगरी ‘स्पन्ज सिटी’लाई सी युगको प्रमुख उपलब्धिका रूपमा प्रचार गरिरहनु आफैँमा एउटा नीतिगत निर्णय हो। यसको मूल्य भने विश्वकै धनी सहरमध्ये एक सांघाईका सर्वसाधारणले कम्मरसम्मको पानीमा हिँडेर चुकाइरहेका छन्।

सुधार कहिले होला?

चीनको बाढी व्यवस्थापन प्रणालीले पार्टीका आन्तरिक मूल्यांकन र सूचकांकभन्दा बाहिरको जवाफदेहिता स्वीकार नगरेसम्म अवस्था परिवर्तन हुने सम्भावना न्यून देखिन्छ।

स्वतन्त्र लेखापरीक्षण, ठेकेदारबाट हुने अनियमितता र भ्रष्टाचारको अनुसन्धान गर्न सक्ने स्वतन्त्र सञ्चारमाध्यम तथा टाइफुनको खबर सेलाएपछि पनि कायम रहने स्थानीय तहको जवाफदेहिता आवश्यक छ। अन्यथा सांघाई, बेइजिङ, झेङझाउलगायत दर्जनौँ चिनियाँ सहरहरू हरेक गर्मीयाममा फेरि समुद्रजस्तै बन्नेछन्—एउटा आँधीपछि अर्को आँधी, एउटा दशकपछि अर्को दशक।