चीनका राष्ट्रपति सि जिनपिङले चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी (सीसीपी) माथिको वैचारिक नियन्त्रण अझ सुदृढ बनाउने प्रयासस्वरूप ‘सि जिनपिङ विचार : पार्टी निर्माण’ नामक नयाँ सिद्धान्त सार्वजनिक गरिएको छ। आलोचकहरूले यसलाई माओपछिको सुधारवादी युगबाट अझ टाढा जाँदै बढी केन्द्रीकृत राजनीतिक व्यवस्था र माओकालीन शैलीतर्फ फर्किने अर्को कदमका रूपमा हेरेका छन्।

यो सिद्धान्त जुन १५ मा बेइजिङमा आयोजित राष्ट्रिय पार्टी निर्माण सम्मेलनमा औपचारिक रूपमा प्रस्तुत गरिएको थियो। सम्मेलनमा वरिष्ठ नेताहरूले सि जिनपिङका लेखन र विचारहरूको व्यापक अध्ययन अभियान सञ्चालन गर्दै पार्टी नेतृत्वप्रति राजनीतिक निष्ठा अझ सुदृढ बनाउन आह्वान गरेका थिए।

सम्मेलनको समय पनि विशेष रूपमा चर्चामा रह्यो, किनभने यो सि जिनपिङको ७३औँ जन्मदिनसँगै परेको थियो। चीनका शीर्ष नेताहरूले सामान्यतया व्यक्तिगत वार्षिकोत्सवलाई सार्वजनिक रूपमा प्रचार गर्दैनन्। तर यसपटक सरकारी सञ्चारमाध्यमहरूले सम्मेलन र पार्टीभित्र सिको निर्विवाद नेतृत्वलाई असामान्य रूपमा प्राथमिकता दिए।

वैचारिक अधिकारको थप सुदृढीकरण

सरकारी सञ्चारमाध्यमका अनुसार सम्मेलनको अध्यक्षता पोलिटब्युरो स्थायी समितिका सदस्य तथा सिका निकट सहयोगी छाइ छीले गरेका थिए। उनीसँगै पार्टीको भ्रष्टाचार नियन्त्रण निकायका प्रमुख ली सी पनि सहभागी थिए।

बैठकमा ‘सि जिनपिङ विचार : पार्टी निर्माण’ औपचारिक रूपमा स्थापित भएको घोषणा गरियो। यससँगै सिको नाम जोडिएका वैचारिक सिद्धान्तहरूको सूचीमा अर्को नयाँ अवधारणा थपिएको छ। छाइ छीले देशभरका पार्टी संगठनहरूलाई राजनीतिक शिक्षा अझ सशक्त बनाउन निर्देशन दिँदै कार्यकर्ताहरूलाई सिका मूल रचनाहरू अध्ययन गर्न, मूल पाठ बुझ्न तथा त्यसका सिद्धान्त आत्मसात् गर्न आग्रह गरे।

यस अभियानले ‘टु अपहोल्ड्स’ भन्ने नारालाई पनि पुनः प्राथमिकता दिएको छ। यसको उद्देश्य सि जिनपिङलाई पार्टीको केन्द्रीय नेताका रूपमा सुरक्षित राख्नु तथा चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको केन्द्रीय समितिको अधिकारको रक्षा गर्नु हो।

बाह्य विश्लेषकहरूका अनुसार आर्थिक वृद्धिमा आएको सुस्तता, स्थानीय सरकारहरूको बढ्दो ऋण, घरजग्गा क्षेत्रको निरन्तर कमजोरी तथा शीर्ष नेतृत्वभित्र मतभेदको चर्चा भइरहेका बेला बेइजिङले पार्टीभित्र अनुशासन र एकता अझ बलियो बनाउन खोजेको संकेत यसबाट देखिन्छ।

देङ सियाओपिङको सुधारवादी युगबाट दूरी

विश्लेषकहरूका अनुसार यो नयाँ वैचारिक अवधारणाको महत्व यसको सैद्धान्तिक नवीनताभन्दा पनि यसले दिने राजनीतिक सन्देशमा बढी केन्द्रित छ। चीन मामिलाका विश्लेषक चेन पोकोंगका अनुसार यो सिद्धान्तले वास्तवमा पुरानै कम्युनिस्ट पार्टीका सिद्धान्तहरूलाई नयाँ रूपमा प्रस्तुत गरेको हो, जसको मूल आधार ‘पार्टीले सबै कुराको नेतृत्व गर्छ’ भन्ने अवधारणा हो। उनका अनुसार यो अभियान सांस्कृतिक क्रान्तिपछि देङ सियाओपिङले सुरु गरेको सुधार तथा खुलापनको नीतिबाट प्रतीकात्मक रूपमा पछि हट्ने प्रयास हो।

माओ त्सेतुङको निधनपछि करिब चार दशकसम्म चीनको नेतृत्वले सामूहिक निर्णय प्रणालीलाई संस्थागत गर्ने, प्रशासनलाई व्यावसायिक बनाउने तथा व्यक्तिपूजामा आधारित राजनीतिका जोखिम कम गर्ने प्रयास गरेको थियो। आर्थिक उदारीकरणसँगै माओकालजस्तो वैचारिक उथलपुथल दोहोरिन नदिन विभिन्न संस्थागत सुधारहरू गरिएका थिए।

तर सि जिनपिङको नेतृत्वमा सत्ता फेरि पार्टीको सर्वोच्च तहमा केन्द्रित हुँदै गएको देखिन्छ। राष्ट्रपतिको कार्यकाल सीमा हटाइएको छ, भ्रष्टाचारविरुद्धका अभियानमार्फत राजनीतिक प्रतिस्पर्धीहरूलाई हटाउँदै केन्द्रीय नियन्त्रण बलियो बनाइएको छ, र सरकारी निकायदेखि निजी कम्पनीसम्म पार्टी समितिहरूको प्रभाव बढाइएको छ।

यही कारणले केही विद्वानहरूले ‘पार्टी निर्माण विचार’को औपचारिक स्थापना सन् १९७० को दशकको अन्त्यतिर सुरु भएको सुधारवादी मार्गबाट चीन क्रमशः टाढिँदै राजनीतिक निष्ठालाई संस्थागत स्वतन्त्रताभन्दा माथि राख्ने शासन प्रणालीतर्फ अघि बढेको संकेतका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

माओकालको झल्को, तर फरक परिवेश

यो नयाँ सिद्धान्त सार्वजनिक भएको वर्ष सांस्कृतिक क्रान्ति सुरु भएको ६० वर्ष पूरा भएको वर्ष पनि हो। चीनमा यो विषय अझै पनि अत्यन्त संवेदनशील मानिन्छ। यद्यपि आलोचकहरूले माओकालसँग तुलना गर्न थाले पनि अधिकांश विश्लेषकहरूले अहिलेको चीन र त्यसबेलाको अवस्थाबीच प्रत्यक्ष समानता गर्न नहुने बताउँछन्। आजको चीनको अर्थतन्त्र धेरै जटिल छ, विश्व बजारसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ र राज्य संयन्त्र पनि माओकालको तुलनामा निकै विकसित भइसकेको छ।

तर सि जिनपिङले निरन्तर वैचारिक एकरूपता, पार्टीको सर्वोच्चता तथा व्यक्तिगत नेतृत्वलाई जोड दिइरहेकाले चीन फेरि पुरानो राजनीतिक अभ्यासको केही अंश पुनर्जीवित गरिरहेको हो कि भन्ने बहस पुनः तीव्र बनेको छ।

सरकारी सञ्चारमाध्यमहरूले यस नयाँ सिद्धान्तलाई मार्क्सवादी पार्टी निर्माण सिद्धान्तमा ‘महत्त्वपूर्ण मौलिक योगदान’का रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। यसबाट बेइजिङले सिको नेतृत्वलाई पार्टीको आधिकारिक वैचारिक परम्पराभित्र स्थायी स्थान दिलाउने प्रयास गरिरहेको देखिन्छ।

तर आलोचकहरूका अनुसार ‘सि जिनपिङ विचार’ अन्तर्गत समेटिएका अवधारणाहरू मुख्यतः सत्तालाई अझ मजबुत बनाउने राजनीतिक साधन हुन्, सुसंगत वैचारिक सिद्धान्त होइनन्। केही विश्लेषकहरूले यी अवधारणामध्ये धेरैमा वरिष्ठ वैचारिक रणनीतिकार वाङ हुनिङको प्रभाव रहेको र उनी नै पार्टीका विकसित हुँदै गएका वैचारिक आख्यानका प्रमुख योजनाकार मानिने उल्लेख गरेका छन्।

चीनको अर्थतन्त्रले बढ्दो चुनौती सामना गरिरहेका बेला र अन्तर्राष्ट्रिय दबाब पनि बढ्दै गएको अवस्थामा ‘सि जिनपिङ विचार : पार्टी निर्माण’लाई औपचारिक मान्यता दिनुको मुख्य उद्देश्य स्पष्ट देखिन्छ, राजनीतिक अनुशासन र पार्टी एकता नै नेतृत्वको सर्वोच्च प्राथमिकता रहनेछ, त्यसका लागि चीनको उभारमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको संस्थागत लचकतालाई थप सीमित गर्नुपरे पनि।