हरेक वर्ष पाकिस्तानका मेडिकल कलेजहरूबाट हजारौँ नयाँ डाक्टर उत्पादन हुन्छन्। वर्षौँको कठिन अध्ययन, अस्पतालमा क्लिनिकल अभ्यास र कठिन परीक्षाहरू पार गरेपछि उनीहरूले एमबीबीएसको डिग्री हात पार्छन्। सेतो कोट गर्वका साथ लगाइन्छ, दीक्षान्त समारोहमा डिग्री प्रदान गरिन्छ र परिवारले लामो शैक्षिक यात्राको सफलतामा उत्सव मनाउँछन्।

तर धेरै युवा चिकित्सकका लागि यो खुसी धेरै समय टिक्दैन। डिग्री पाएलगत्तै उनीहरू अनिश्चित भविष्यसँग जुध्न बाध्य हुन्छन्।

शैक्षिक सफलताको चम्किलो आवरणभित्र एउटा यस्तो प्रणाली लुकेको छ, जसले आफ्नै उत्पादनलाई समेट्न सकिरहेको छैन। विशेषज्ञता हासिल गर्न आवश्यक स्नातकोत्तर (पोस्टग्राजुएट) तालिमका सीमित अवसरका कारण हजारौँ योग्य चिकित्सकको व्यावसायिक यात्रा बीचमै रोकिने अवस्था सिर्जना भएको छ। यसले शिक्षा र रोजगारीबीचको दूरी झन् फराकिलो बनाउँदै पाकिस्तानको स्वास्थ्य प्रणालीलाई गम्भीर चुनौतीमा पारेको छ।

स्नातक र तालिमबीच बढ्दो दूरी

यो संकटको मूल कारण संरचनात्मक असन्तुलन हो। पाकिस्तान मेडिकल एन्ड डेन्टल काउन्सिलले पटक-पटक मेडिकल स्नातकको संख्या र विशेषज्ञता तालिमका लागि उपलब्ध सिटबीचको ठूलो अन्तरप्रति चिन्ता व्यक्त गर्दै आएको छ।

हाल पाकिस्तानका १२० भन्दा बढी मेडिकल कलेजबाट हरेक वर्ष करिब १६ हजारदेखि २० हजार एमबीबीएस स्नातक उत्पादन हुन्छन्। तर स्नातकोत्तर तालिमका सिट भने त्यही अनुपातमा बढ्न सकेका छैनन्। यसले चिकित्सकको करियरको सबैभन्दा महत्वपूर्ण चरणमै ठूलो अवरोध सिर्जना गरेको छ।

संरचित स्नातकोत्तर तालिमबिना मेडिकल स्नातकको व्यावसायिक यात्रा अधुरो रहन्छ। आधुनिक चिकित्सा अभ्यासका लागि विशेषज्ञता कुनै वैकल्पिक विकल्प होइन, अनिवार्य आवश्यकता हो। यही अवसर नपाउँदा हजारौँ चिकित्सक देशमा स्वास्थ्यकर्मीको अभाव हुँदाहुँदै पनि व्यावसायिक रूपमा निष्क्रिय बन्न बाध्य छन्।

अभावबीच पनि अतिरिक्त जनशक्तिको विरोधाभास

पाकिस्तानको स्वास्थ्य क्षेत्रमा एउटा गम्भीर विरोधाभास देखिन्छ। एकातिर दक्ष स्वास्थ्यकर्मीको अभाव छ भने अर्कोतिर ठूलो संख्यामा प्रशिक्षित चिकित्सक बेरोजगार वा न्यून रोजगारीमा छन्। देशमा चिकित्सक-बिरामी अनुपात करिब १:१,३०० रहेको छ, जुन अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डभन्दा कमजोर मानिन्छ। ग्रामीण क्षेत्रमा यो अवस्था अझ गम्भीर छ।

यस्तो स्पष्ट आवश्यकता हुँदाहुँदै पनि स्वास्थ्य प्रणालीले आफ्नै जनशक्तिलाई प्रभावकारी रूपमा उपयोग गर्न सकेको छैन। स्वास्थ्य सेवा कमजोर रहेका ग्रामीण क्षेत्रमा चिकित्सकको अभाव छ भने सहरहरूमा सीमित रोजगारीका लागि ठूलो संख्यामा मेडिकल स्नातक प्रतिस्पर्धा गरिरहेका छन्।

यसले चिकित्सा शिक्षाको विस्तारसँगै तालिम पूर्वाधार र स्वास्थ्य सेवा प्रणालीमा आवश्यक लगानी नभएको तथ्य उजागर गर्छ। परिणामस्वरूप चिकित्सक उत्पादन भइरहेका छन्, तर उनीहरूको उपयोग गर्ने स्पष्ट योजना छैन।

बेरोजगारी र क्षमताको अपूरो उपयोग

यो असन्तुलनको असर रोजगारीमा स्पष्ट देखिन्छ। अध्ययनहरूका अनुसार विशेषगरी महिला चिकित्सकमध्ये ठूलो हिस्सा पेशाबाट बाहिर छ। करिब ३५ प्रतिशत महिला डाक्टर सक्रिय रूपमा चिकित्सा सेवामा संलग्न छैनन्। यसले संरचनात्मक र सामाजिक दुवै प्रकारका अवरोध देखाउँछ।

काम पाउनेहरूका लागि पनि अवसर सीमित छन्। निजी अस्पतालका प्रारम्भिक तहका जागिरमा न्यून पारिश्रमिक पाइन्छ भने सार्वजनिक क्षेत्रमा आर्थिक दबाब र नयाँ भर्ना रोकिएका कारण रोजगारीका अवसर झन् घटेका छन्।

समस्या केवल बेरोजगारीमा सीमित छैन। विशेषज्ञता तालिम वा स्थायी रोजगारी नपाउने धेरै चिकित्सक आफ्नो योग्यताअनुसारको काम गर्न सक्दैनन्। स्वास्थ्य सेवाको ठूलो आवश्यकता भएको देशका लागि यो दक्ष जनशक्तिको ठूलो क्षति हो।

अवसरको खोजीमा विदेश पलायन

स्वदेशमा अवसर नपाएपछि धेरै पाकिस्तानी चिकित्सक विदेशतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्। ब्युरो अफ इमिग्रेसन एन्ड ओभरसिज एम्प्लोयमेन्टका अनुसार सन् २०२४ र २०२५ बीच मात्रै करिब पाँच हजार चिकित्सक देश छाडेर विदेश गएका छन्। वास्तविक संख्या अझ बढी हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ, किनकि वैकल्पिक माध्यमबाट जानेहरू यो तथ्यांकमा समेटिएका छैनन्।

पाकिस्तानी चिकित्सकहरूले बेलायत, उत्तर अमेरिका र खाडी मुलुकका स्वास्थ्य प्रणालीमा सहजै अवसर पाइरहेका छन्। विदेशमा उनीहरूले सफलता हासिल गरिरहँदा आफ्नै देशमा भने अवसरको अभाव झेल्नुपरेको छ।

यसले पाकिस्तानको स्वास्थ्य प्रणालीलाई थप कमजोर बनाएको छ। विशेषगरी विशेषज्ञ चिकित्सकको अभाव बढ्दै गएको छ भने उनीहरूको शिक्षामा गरिएको राष्ट्रिय लगानीको प्रतिफल विदेशी स्वास्थ्य प्रणालीले पाइरहेको छ।

पूर्वाधार र लगानीको अभाव

चिकित्सक तालिमको संकट स्वास्थ्य पूर्वाधारको कमजोरीसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ। पाकिस्तानले स्वास्थ्य क्षेत्रमा गर्ने सरकारी खर्च विश्वव्यापी सिफारिसभन्दा निकै कम छ। यसले सार्वजनिक अस्पताल र तालिम कार्यक्रम विस्तार गर्ने क्षमता सीमित बनाएको छ।

विशेषज्ञता तालिमका प्रमुख केन्द्र शिक्षण अस्पतालहरू नै बिरामीको अत्यधिक चाप, शय्याको अभाव र सीमित स्रोतसाधनका कारण दबाबमा छन्। यस्तो अवस्थामा बढ्दो मेडिकल स्नातकलाई आवश्यक क्लिनिकल तालिम उपलब्ध गराउन कठिन भइरहेको छ।

ग्रामीण क्षेत्रमा तालिम दिने संस्था र स्वास्थ्य पूर्वाधारको अभावले यो समस्या झन् गहिरिएको छ। यसका कारण अधिकांश अवसर सहरमै केन्द्रित भइरहेका छन्।

नीति र कार्यान्वयनबीचको दूरी

यो संकट लामो समयदेखि औँल्याइए पनि समाधानतर्फ ठोस प्रगति भएको छैन। पछिल्ला दुई दशकमा निजी मेडिकल कलेजको संख्या उल्लेख्य रूपमा बढेपछि मेडिकल स्नातकको संख्या पनि तीव्र गतिमा बढ्यो। तर विशेषज्ञता तालिमको क्षमता त्यही अनुपातमा विस्तार हुन सकेन।

यसले स्वास्थ्य क्षेत्रमा दीर्घकालीन योजना र समन्वयको अभाव देखाउँछ। शैक्षिक संस्था, नियामक निकाय र स्वास्थ्य सेवा प्रदायकबीच प्रभावकारी सहकार्य नहुँदा अहिलेको असन्तुलन उत्पन्न भएको हो।

आर्थिक संकटको थप प्रभाव

पाकिस्तानको आर्थिक संकटले पनि चिकित्सकको रोजगारीमा प्रत्यक्ष असर पारेको छ। उच्च मुद्रास्फीति, मुद्रा अवमूल्यन र सरकारी वित्तीय संकटका कारण सार्वजनिक संस्थाले नयाँ कर्मचारी भर्ना रोकिरहेका छन् भने निजी स्वास्थ्य संस्थाहरू पनि सतर्क रूपमा मात्र कर्मचारी नियुक्त गरिरहेका छन्।

निजी मेडिकल कलेजमा अध्ययन गरेका धेरै विद्यार्थीले ठूलो आर्थिक लगानी गरेका हुन्छन्। तर अध्ययन पूरा गरेपछि सीमित रोजगारीका कारण उनीहरूमाथिको आर्थिक दबाब अझ बढेको छ।

दबाबमा स्वास्थ्य प्रणाली

यी सबै कारणले पाकिस्तानको स्वास्थ्य प्रणाली आफ्नै आवश्यकता र उपलब्ध स्रोतबीच सन्तुलन कायम गर्न असफल देखिएको छ। विशेषज्ञता तालिम नपाएका चिकित्सकको ठूलो समूह उपयोगविहीन छ भने देशका धेरै क्षेत्रमा बिरामीले अझै पनि दक्ष चिकित्सकको अभाव झेलिरहेका छन्।

यसले समस्या व्यक्तिगत करियरको मात्र नभई सम्पूर्ण स्वास्थ्य प्रणालीको संरचनात्मक कमजोरी भएको देखाउँछ।

समाधानको पर्खाइमा संरचनात्मक संकट

पर्याप्त तालिमको अवसर नपाएका बढ्दो मेडिकल स्नातकको संख्या कुनै एक संस्थाको समस्या होइन। यो शिक्षा, स्वास्थ्य पूर्वाधार, सरकारी नीति र आर्थिक अवस्थाबीचको असन्तुलनको परिणाम हो। हरेक वर्ष हजारौँ चिकित्सक उत्पादन भइरहे पनि योग्यता र रोजगारीबीचको दूरी अझै कायम छ। स्नातकको संख्या, बेरोजगारी र विदेश पलायनका तथ्यांकले यो संकट गहिरो र बहुआयामिक रहेको पुष्टि गर्छ।

स्वास्थ्य सेवाको ठूलो आवश्यकता भएको देशमा प्रशिक्षित चिकित्सकलाई प्रभावकारी रूपमा उपयोग गर्न नसक्नु पाकिस्तानका लागि गम्भीर चुनौती बनेको छ। पर्याप्त विशेषज्ञता तालिमको अभावले धेरै चिकित्सकका लागि मेडिकल डिग्रीलाई अधुरो योग्यतामा सीमित बनाइदिएको छ, जसले उनीहरूलाई सपना र अवसरबीच झुन्डिएको अवस्थामै छाडेको छ।