दशकौँसम्म चीनले दोहोरो अंकको आर्थिक वृद्धि, चम्किला गगनचुम्बी भवन, विशाल पूर्वाधार आयोजना र रोक्नै नसकिने औद्योगिक शक्तिका माध्यमबाट विश्वलाई चकित पार्‍यो। तर अहिले विश्वको दोस्रो ठूलो अर्थतन्त्र एउटा अझ जटिल चुनौतीसँग जुधिरहेको छ, अपस्फीति (डिफ्लेसन)।

मुद्रास्फीतिमा वस्तु तथा सेवाको मूल्य बढेर उपभोक्तामाथि दबाब पर्छ। तर अपस्फीतिले अर्थतन्त्र कमजोर हुँदै गएको संकेत गर्छ। यस्तो अवस्थामा उपभोक्ताले खर्च घटाउँछन्, व्यवसायले मूल्य निर्धारण गर्ने क्षमता गुमाउँछन्, लगानी घट्छ र आर्थिक विश्वास कमजोर हुँदै जान्छ। बेइजिङले पटक–पटक विभिन्न हस्तक्षेप गरे पनि चीनको अपस्फीतिविरुद्धको संघर्ष अझ कठिन बन्दै गएको देखिन्छ।

पछिल्ला आर्थिक सूचकहरूले चिन्ताजनक अवस्था देखाएका छन्। चीनमा जुलाईमा उपभोक्ता मूल्य केवल ०.५ प्रतिशतले बढ्यो, जुन पछिल्लो ६ महिनाकै सबैभन्दा कमजोर वृद्धि हो। यो लगातार तेस्रो महिना मूल्यवृद्धिको गति सुस्तिएको अवस्था पनि हो। अझ चिन्ताजनक कुरा के छ भने विश्व बजारमा ऊर्जा मूल्यको दबाब हुँदाहुँदै पनि चीनमा मुद्रास्फीति न्यून नै रह्यो।

सामान्य आर्थिक अवस्थामा ऊर्जाको मूल्य बढ्दा मुद्रास्फीतिमा पनि वृद्धि हुनुपर्ने हो। तर तेलको मूल्य बढ्दा पनि चीनमा मूल्यवृद्धि अपेक्षित रूपमा नबढ्नुले घरेलु माग कति कमजोर भएको छ भन्ने देखाउँछ। अर्कोतर्फ, उत्पादन मूल्यमा पनि दबाब कायम छ। अत्यधिक आपूर्ति भएको बजारमा ग्राहक आकर्षित गर्न चिनियाँ कारखानाहरूले आफ्ना उत्पादनको मूल्य घटाइरहेका छन्।

चीनको अपस्फीतिको चुनौती अस्थायी आर्थिक कमजोरीमा मात्र आधारित छैन। यसको जरा संरचनागत समस्यामा पुगेको छ। वर्षौँदेखि बेइजिङले आर्थिक वृद्धि कायम राख्न निर्यात, ऋणमा आधारित पूर्वाधार निर्माण र अत्यधिक तातेको घरजग्गा बजारमा ठूलो निर्भरता राख्दै आएको थियो। विश्व बजारमा माग उच्च रहेको र चीनमा तीव्र सहरीकरण भइरहेको समयमा यो मोडल प्रभावकारी देखियो। तर अहिले त्यसका आधारहरू कमजोर हुँदै गएका छन्।

कुनै समय आर्थिक गतिविधि र घरपरिवारको सम्पत्तिको ठूलो हिस्सा ओगटेको घरजग्गा क्षेत्र अहिले लामो संकटमा फसेको छ। ठूलो ऋणको बोझमा परेका प्रमुख घरजग्गा विकासकर्ता कम्पनीहरू संकटमा परेका छन्। यसले लाखौँ घर खरिदकर्तालाई आफ्नो लगानीको भविष्य र मूल्यबारे अन्योलमा पारेको छ।

चिनियाँ उपभोक्ता पनि क्रमशः सतर्क हुँदै गएका छन्। भविष्यप्रति चिन्तित भएकाले घरपरिवारले खर्च गर्नुभन्दा बचत गर्न थालेका छन्। सरकारले यस विषयलाई कम महत्त्वपूर्ण देखाउने प्रयास गरे पनि युवाबीचको बेरोजगारी अझै ठूलो चिन्ताको विषय बनेको छ। निजी क्षेत्रमा रोजगारीका अवसर घटेका छन्। ज्याला वृद्धि सुस्त भएको छ भने घरजग्गाको मूल्य घट्दा धेरै परिवारको सम्पत्ति पनि खुम्चिएको छ।

भविष्यमा आम्दानीको सम्भावनाप्रति मानिसमा विश्वास कमजोर भएपछि उनीहरूले स्वाभाविक रूपमा उपभोग घटाउँछन्। चीनको अपस्फीतिको केन्द्रमा यही कमजोर उपभोक्ता विश्वास रहेको देखिन्छ।

हालको संकटको अर्को महत्वपूर्ण कारण चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको निजी क्षेत्रमा बढ्दो हस्तक्षेपलाई मानिएको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा प्रविधि कम्पनी, शिक्षा क्षेत्रका कम्पनी तथा उद्यमीमाथि सरकारले विभिन्न नियामकीय कारबाही अघि बढायो। कुनै समय नवप्रवर्तन र रोजगारी सिर्जनाका प्रमुख आधार रहेका निजी व्यवसायहरू लगानी गर्न हिच्किचाउन थाले।

विदेशी लगानीकर्ता पनि नियामकीय अनिश्चितता, भूराजनीतिक तनाव र पारदर्शितासम्बन्धी चिन्ताका कारण चीनमा लगानी गर्न सतर्क भएका छन्। पहिले चीनतर्फ प्रवाह हुने पुँजी अहिले एसियाका अन्य मुलुक तथा विश्वका अन्य क्षेत्रतर्फ अवसर खोज्न थालेको छ।

बेइजिङको राज्यनिर्देशित आर्थिक योजनामाथिको निरन्तर निर्भरता पनि अर्को कमजोरीका रूपमा देखिएको छ। राज्य स्वामित्वका कम्पनीहरूले ऋण तथा स्रोतमा प्राथमिकता पाउँदा रोजगारी सिर्जना गर्ने धेरै निजी कम्पनीले भने वित्तीय स्रोत जुटाउन कठिनाइ भोगिरहेका छन्। यसले अर्थतन्त्रमा विभिन्न किसिमका असक्षमता सिर्जना गरेको छ।

घरेलु उपभोग बढाउनेभन्दा नीति निर्माताहरूले उत्पादन विस्तार र औद्योगिक उत्पादनलाई प्राथमिकता दिइरहेका छन्। परिणामस्वरूप अत्यधिक उत्पादनको समस्या बढ्दै गएको छ। चिनियाँ कारखानाहरूले घरेलु उपभोक्ताले खरिद गर्न सक्नेभन्दा बढी वस्तु उत्पादन गरिरहेका छन्। त्यसपछि कम्पनीहरूबीच मूल्य घटाउने प्रतिस्पर्धा सुरु हुन्छ, जसले अपस्फीतिको दबाबलाई झन् बढाउँछ।

अपस्फीति नियन्त्रण हुन नसके यसको असर लामो समयसम्म रहन सक्छ। सुरुमा वस्तुको मूल्य घट्नु उपभोक्ताका लागि फाइदाजनक जस्तो देखिन सक्छ। तर निरन्तर अपस्फीतिले खतरनाक आर्थिक चक्र सिर्जना गर्न सक्छ।

भविष्यमा वस्तु अझ सस्तो हुने अपेक्षा भएपछि मानिसले तत्काल खरिद नगरी पछि सार्छन्। खर्च घटेपछि व्यवसायको आम्दानी र नाफा घट्छ। त्यसपछि कम्पनीहरूले लगानी घटाउँछन्, नयाँ कर्मचारी नियुक्त गर्न रोक्छन् वा रोजगारी कटौती गर्छन्। घरपरिवारको आम्दानी कमजोर भएपछि माग अझ घट्छ। यसरी अर्थतन्त्र लामो समयसम्म आर्थिक सुस्तीमा फस्न सक्छ।

अपस्फीतिको समयमा ऋणको वास्तविक बोझ पनि बढ्छ। चीनका स्थानीय सरकार, घरजग्गा विकासकर्ता र व्यवसायहरू पहिले नै ठूलो ऋणको बोझमा छन्। अपस्फीतिमा आम्दानी र राजस्व स्थिर वा घट्न सक्छन्, तर ऋणको दायित्व भने उस्तै रहन्छ। यसले ऋण तिर्न थप कठिन बनाउँछ र समग्र अर्थतन्त्रमा वित्तीय दबाब बढाउँछ।

जमिन बिक्रीबाट ठूलो हिस्सा राजस्व जुटाउने स्थानीय सरकारहरू पनि आम्दानी घटेपछि दबाबमा छन्। अपस्फीति लामो समय कायम रहे केही क्षेत्र गहिरो वित्तीय संकटमा पर्न सक्छन्।

चीनका सर्वसाधारणले यसको प्रभाव अनुभव गर्न थालिसकेका छन्। युवा स्नातकहरू अत्यन्त प्रतिस्पर्धात्मक रोजगारी बजारको सामना गरिरहेका छन्। जीवनभरको बचत घरजग्गामा लगानी गरेका परिवारहरूले घरको मूल्य घटिरहेको देखिरहेका छन्। साना व्यवसायी कमजोर माग र घट्दो नाफासँग संघर्ष गरिरहेका छन्।

उपभोक्ता मूल्यप्रति थप संवेदनशील भएका छन्। उनीहरू छुट खोजिरहेका छन् र ठूलो खरिदलाई पछि सारिरहेका छन्। कुनै समय तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेको चिनियाँ मध्यम वर्गमा देखिएको आशावाद अहिले सावधानी र अनिश्चिततामा बदलिँदै गएको छ।

बेइजिङका लागि सबैभन्दा चिन्ताजनक पक्षमध्ये एउटा समय अब उसको पक्षमा नरहनु हो। चीनको जनसंख्या तीव्र गतिमा वृद्ध हुँदै गएको छ र श्रमशक्ति घटिरहेको छ। जनसंख्या घट्दा सामान्यतः उपभोग र लगानीको माग पनि कमजोर हुन सक्छ। यसले अपस्फीति नियन्त्रणलाई थप कठिन बनाउँछ।

कमजोर मूल्यवृद्धि, सुस्त उपभोग र घट्दो आर्थिक विश्वासको अवस्था हरेक महिना लम्बिँदै जाँदा अपस्फीतिको अपेक्षा अर्थतन्त्रमा स्थायी रूपमा जरा गाड्ने जोखिम बढ्छ।

चीनका वर्तमान समस्यामध्ये धेरै कम्युनिस्ट पार्टीले विगतमा अपनाएका नीतिको परिणाम भएको आलोचकहरूको तर्क छ। बजारको गतिशीलताभन्दा राजनीतिक नियन्त्रणलाई प्राथमिकता दिँदा उद्यमीहरूको विश्वास कमजोर भएको उनीहरूको भनाइ छ। ऋणमा आधारित निर्माणमा अत्यधिक निर्भरताले दिगो समृद्धिको सट्टा अस्थिर आर्थिक अवस्था सिर्जना गरेको आलोचना पनि हुँदै आएको छ।

निजी व्यवसायमाथि भएका नियामकीय अभियानले अर्थतन्त्रको उत्पादक क्षेत्रमध्ये एकलाई कमजोर बनाएको आलोचकहरू बताउँछन्। त्यस्तै, घरपरिवारको खर्च उल्लेख्य रूपमा बढाउन सक्ने प्रत्यक्ष उपभोक्ता प्रोत्साहन कार्यक्रम लागू गर्न पनि नीति निर्माता हिच्किचाएको आरोप छ।

यसको सट्टा सरकारले औद्योगिक नीति, राज्यको लगानी र उत्पादन पक्षमा आधारित समाधानलाई प्राथमिकता दिइरहेको छ, जबकि अहिलेको समस्या मुख्यतः माग कमजोर हुनु हो। यद्यपि चीनसँग महत्वपूर्ण आर्थिक शक्ति अझै कायम छ। चीन विश्वकै प्रमुख उत्पादन केन्द्रमध्ये एक हो। उसको पूर्वाधार बलियो छ, ठूलो वित्तीय स्रोत छ र विशाल घरेलु बजार पनि छ।

तर यी शक्तिले मात्र आर्थिक पुनरुत्थान सुनिश्चित गर्न सक्दैनन्। उपभोक्ताको विश्वास पुनःस्थापित गर्न, घरजग्गा बजारलाई स्थिर बनाउन र निजी व्यवसायका लागि थप पूर्वानुमानयोग्य वातावरण निर्माण गर्न नसके बेइजिङको अपस्फीतिविरुद्धको प्रयास अपेक्षित परिणाममा पुग्न कठिन हुन सक्छ।

विडम्बना के छ भने कुनै समय अत्यधिक आर्थिक वृद्धिले अर्थतन्त्र तात्ने चिन्ता गराउने चीन अहिले मूल्यहरू बढिरहने गरी पर्याप्त आर्थिक गति सिर्जना गर्न संघर्ष गरिरहेको छ। अपस्फीति जति लामो समयसम्म कायम रहन्छ, त्यसलाई उल्ट्याउन त्यति नै कठिन हुन सक्छ। राष्ट्रपति सी चिनफिङ र चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीका लागि यो चुनौती केवल अर्थतन्त्र व्यवस्थापनको विषयमा सीमित छैन।

यो चीनलाई विश्व आर्थिक महाशक्तिका रूपमा रूपान्तरण गर्ने विकास मोडलको पनि परीक्षा बन्दै गएको छ। आगामी वर्षहरूले चीनले बदलिँदो आर्थिक वास्तविकताअनुसार आफूलाई अनुकूल बनाउन सक्छ कि आर्थिक सुस्तीको चक्रमा फसिरहन्छ भन्ने निर्धारण गर्नेछन्। यसको प्रभाव चीनको आर्थिक समृद्धिमा मात्र नभई सामाजिक स्थायित्वमा समेत पर्न सक्नेछ।