जलवायु परिवर्तनसँग जुध्न सौर्य ऊर्जा विस्तार गर्नु सहज उपायजस्तो देखिन्छ। तर सौर्य प्यानल जडान गर्न ठूलो भूभाग आवश्यक पर्छ। चीनमा त्यस्तो अधिकांश जमिन खेतीयोग्य भूमि वा चराहरूको बासस्थानका रूपमा रहेका घाँसे मैदान थिए। चीनका २ हजार ३४४ जिल्लामा गरिएको नयाँ अध्ययनले सौर्य ऊर्जाको विस्तारका लागि जति कडा नीति अपनाइयो, त्यहाँ चराहरूको प्रजातिगत विविधता त्यति नै घटेको देखाएको छ।

यसले स्वच्छ ऊर्जा उत्पादन र प्राकृतिक बासस्थान एउटै जमिनका लागि प्रतिस्पर्धा गरिरहेको देखाउँछ।

हुइमिङ झाङ र उनका सहकर्मीहरूले विभिन्न जिल्लाबीच तुलना गरेका हुन्। उनीहरूले कुनै एउटा सौर्य आयोजना निर्माण हुनुअघि र निर्माणपछि त्यहाँको अवस्था भने प्रत्यक्ष रूपमा अध्ययन गरेका होइनन्। त्यसैले अध्ययनले सौर्य विस्तार र चराको विविधता घट्नुबीचको सम्बन्ध देखाउँछ, प्रत्यक्ष कारण प्रमाणित गर्दैन। यद्यपि, विभिन्न वैकल्पिक परीक्षण गर्दा पनि यही प्रवृत्ति कायम रहेको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन्।

चराको विविधता पत्ता लगाउन ‘बर्डवाचर’को तथ्यांक

अनुसन्धानकर्ताहरूले चीनमा चराको विविधता मापन गर्न स्थानीय तथा स्वयंसेवी ‘बर्डवाचर’हरूले संकलन गरेका तथ्यांक प्रयोग गरेका छन्। उनीहरूले देखेका चराका विवरण चीनको चाइना बर्डवाचिङ रेकर्ड सेन्टरमा राखेका थिए, जहाँ विज्ञहरूले प्रत्येक विवरणको जाँच गर्छन्।

नानजिङ युनिभर्सिटी अफ इन्फर्मेसन साइन्स एन्ड टेक्नोलोजीका झाङ र उनको टोलीले ती विवरणलाई सौर्य ऊर्जा नीति, भू–उपयोग, मौसम र आयसम्बन्धी जिल्लागत तथ्यांकसँग जोडेर अध्ययन गरेका थिए। तथ्यांक सन् २०१४ देखि २०२३ सम्म महिनैपिच्छे संकलन गरिएको थियो।

चराको अवस्था मापन गर्न अनुसन्धानकर्ताहरूले एउटा मानक सूचक प्रयोग गरेका थिए। कुनै क्षेत्रमा धेरै प्रजातिका चराहरू पाइए र ती प्रजातिहरूबीच संख्या तुलनात्मक रूपमा समान रहे भने उक्त सूचकको अंक बढ्छ। कुनै एक–दुई प्रजातिले मात्र ठूलो हिस्सा ओगटेमा अंक घट्छ।

सौर्य नीतिको प्रभाव मापन गर्न अनुसन्धानकर्ताहरूले प्रान्त, सहर र जिल्लाका सरकारी वेबसाइटमा प्रकाशित आधिकारिक दस्तावेज संकलन गरे। प्रत्येक दस्तावेजलाई १ देखि ९ सम्म अंक दिइएको थियो—सामान्य तथा अस्पष्ट योजनादेखि बाध्यकारी नियमसम्म।

यसअघि भएका अनुसन्धानमा सौर्य प्यानलको संख्या गनिन्थ्यो। यो अध्ययनले भने प्यानल स्थापना गराउने सरकारी नीति र कागजी प्रक्रियाको तीव्रतालाई मापन गरेको छ।

कडा सौर्य नीतिसँगै चराको विविधता घट्यो

अध्ययनअनुसार सौर्य ऊर्जासम्बन्धी नीति जति कडा भएका जिल्लामा चराको विविधता सूचक पनि त्यति नै कम देखिएको छ। नीति सूचकमा एक मानक विचलनले वृद्धि हुँदा चराको विविधता सूचकमा करिब २.१० प्रतिशत गिरावट आएको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन्।

एउटा जिल्लाका लागि यो गिरावट सानो देखिन सक्छ। तर विश्वमै सबैभन्दा तीव्र गतिमा सौर्य ऊर्जा विस्तार गरिरहेको चीनका लागि यसको प्रभाव ठूलो हुन सक्छ।

सन् २०२४ सम्म चीनमा सौर्य प्यानलले करिब १ हजार ७४५ वर्गमाइल अर्थात् ४ हजार ५२० वर्ग किलोमिटर क्षेत्र ढाकिसकेको थियो। यो क्षेत्रफल लगभग अमेरिकाको रोड आइल्यान्ड राज्यबराबर हो। सन् २०६० सम्म चीनको कुल ऊर्जा आपूर्तिको करिब ४५ प्रतिशत सौर्य ऊर्जाबाट आउने अनुमान गरिएको छ।

अनुसन्धानकर्ताहरूले नयाँ र पुराना सौर्य नीतिलाई छुट्टाछुट्टै पनि अध्ययन गरे। उनीहरूले नयाँ नीति लागू हुन थालेपछि चराको विविधता घटेको पाए। तर पहिले नै लागू भइसकेका पुराना नीतिसँग यस्तो सम्बन्ध देखिएन।

यसबाट सौर्य ऊर्जा विस्तार सुरु हुने प्रारम्भिक चरणमै चराहरूमा असर पर्ने सम्भावना देखिएको अनुसन्धानकर्ताहरूको भनाइ छ।

जिल्लाहरूमा चराका प्रजाति नै घटेका थिए। कुल प्रजातिको संख्या घटे पनि बाँकी रहेका प्रजातिहरूबीचको समानता भने थोरै बढेको थियो। अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार, विशेष प्रकारको बासस्थानमा निर्भर चराहरू हराउँदै जाँदा वातावरणसँग सजिलै अनुकूल हुने चराहरूले बाँकी स्रोतमा आफ्नो हिस्सा बढाउने अवस्थामा यस्तो परिणाम देखिन सक्छ।

सौर्य आयोजनाले वनस्पतिको स्वरूप पनि बदल्यो

अनुसन्धानकर्ताहरूले उपग्रहबाट प्राप्त वनस्पति आवरणसम्बन्धी दुईवटा सूचक पनि परीक्षण गरे। दुवैको परिणाम भने समान थिएन।

वनस्पतिको स्वास्थ्य र विस्तार मापन गर्ने सूचक सौर्य नीति कडा हुँदै जाँदा घटेको थियो। तर जमिनमा पात वा वनस्पतिको सतह कति बाक्लो छ भन्ने मापन गर्ने अर्को सूचक भने बढेको थियो।

अनुसन्धानकर्ताहरूले यस अवस्थालाई ‘इन्फेरियर ग्रिनिङ’ अर्थात् कमजोर प्रकृतिको हरियाली भनेका छन्।

उपग्रहबाट हेर्दा जमिन हरियो देखिए पनि सौर्य प्यानलमुनि र प्यानलबीच समान प्रकारको बाक्लो वनस्पति मात्र हुन सक्छ। त्यसले त्यहाँ पहिले रहेको विविध घाँसे मैदान वा खेतीयोग्य जमिनको मिश्रित स्वरूपलाई विस्थापित गरेको हुन सक्छ।

वनस्पतिका लागि बाक्लो र एकनासे आवरण पर्याप्त हुन सक्छ। तर निश्चित उचाइका झाडीमा गुँड बनाउने वा विविध वनस्पतिमा पाइने कीराफट्याङ्ग्रा खाने चराका लागि यस्तो परिवर्तन समस्या बन्न सक्छ।

अनुसन्धानकर्ताहरूले अर्को सम्भावित कारण पनि परीक्षण गरे। औद्योगिक क्षेत्रमा रातको कृत्रिम प्रकाश बढेर चराहरू त्यहाँबाट विस्थापित भएका हुन् कि भन्ने प्रश्न थियो। त्यसो भएको भए सौर्य नीतिको तीव्रतासँगै रातको प्रकाश पनि बढ्नुपर्ने थियो। तर तथ्यांकमा रातको प्रकाश घटेको देखियो। यसको कारण ठूला सौर्य आयोजना प्रायः मानिसको बसोबास कम भएका खाली क्षेत्रमा निर्माण हुने भएकाले हुन सक्ने अनुसन्धानकर्ताहरूको अनुमान छ।

हरियाली भएका जिल्लामा चराका प्रजाति बढी गुमे

चराको क्षति चीनको सुख्खा उत्तरी भूभाग र बालुवा तथा गिट्टीयुक्त मरुभूमि क्षेत्रमा भने देखिएन। त्यस्तै, गरिबीग्रस्त जिल्लाका रूपमा वर्गीकरण नगरिएका जिल्लामा चराको विविधतामा बढी प्रभाव देखिएको थियो।

मरुभूमि क्षेत्रमा पहिले नै खुला र विरल वनस्पति भएको वातावरणमा अनुकूल भएका चराहरू भएकाले त्यहाँ सौर्य आयोजनाको प्रभाव उल्लेखनीय नदेखिएको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन्।

चराको प्रजातिअनुसार पनि प्रभाव फरक थियो। चीनमै सीमित तथा पहाडी वन क्षेत्रमा केन्द्रित स्थानीय चराहरूमा उल्लेखनीय प्रभाव देखिएन। तर व्यापक रूपमा फैलिएका प्रजाति, वनस्पतिमा गुँड बनाउने चराहरू तथा मांसाहारी वा सर्वाहारी चरामा बढी नकारात्मक प्रभाव देखियो।

घना जमिन आवरणसँग अनुकूल हुन सक्ने वनस्पति खाने चराहरूमा भने उल्लेखनीय परिवर्तन देखिएन।

बसाइँसराइ गर्ने र स्थानीय रूपमा बस्ने दुवै प्रकारका चराको संख्या घटेको पाइयो। सबैभन्दा आक्रामक सौर्य नीति अपनाएका जिल्लाहरू चीनका प्रमुख चराको बसाइँसराइ मार्गसँग पनि जोडिएका छन्। यसले स्थानीय जमिनको प्रयोगमा आएको परिवर्तनलाई त्यहाँबाट हजारौँ किलोमिटर टाढासम्म जाने चराका लागि समेत समस्या बनाउन सक्छ।

बसाइँसराइका क्रममा चराहरूले प्रयोग गर्ने यस्ता विश्रामस्थलले धेरै टाढाका क्षेत्रमा रहेका चराको समग्र जनसंख्यालाई समेत प्रभाव पार्न सक्छन्।

यी जिल्लाका किसानहरूले उत्पादन गरेको कृषि उपजमा समेत गिरावट आएको थियो। नीति सूचकमा एक अंक वृद्धि हुँदा बाली उत्पादनमा करिब २.८८ प्रतिशत कमी आएको अनुसन्धानकर्ताहरूले अनुमान गरेका छन्। यो प्रभाव चरासम्बन्धी तथ्यांकभन्दा छुट्टै रूपमा रिपोर्ट गरिएको हो।

मरुभूमिमा सौर्य आयोजना बनाउन सुझाव

अनुसन्धानकर्ताहरूले सौर्य ऊर्जा विस्तार रोक्नुपर्ने सुझाव दिएका छैनन्। उनीहरूको सुझाव भनेको सौर्य आयोजना निर्माण गर्ने स्थान परिवर्तन गर्नुपर्छ भन्ने हो।

ठूला सौर्य आयोजना सुख्खा उत्तरी क्षेत्रमा निर्माण गर्नुपर्ने उनीहरूको सुझाव छ, जहाँ जमिन सफा गर्न कम लागत लाग्छ र कृषि उत्पादनमा समेत कम असर पर्न सक्छ। त्यस्तै, तुलनात्मक रूपमा धनी र बढी वर्षा हुने क्षेत्रमा उत्पादनशील जमिनलाई सौर्य आयोजनाबाट जोगाउनुपर्ने उनीहरूको भनाइ छ।

यस्ता क्षेत्रमा छतमा सौर्य प्यानल जडान गर्ने तथा प्यानलमुनि र प्यानलबीच कृषि उत्पादन गर्ने प्रविधि अपनाउन सकिने उनीहरूले बताएका छन्। यसबाट एउटै जमिनमा वनस्पतिको संरचना, खाद्य उत्पादन र ऊर्जा उत्पादनलाई केही हदसम्म सँगसँगै अघि बढाउन सकिन्छ।

अनुसन्धानकर्ताहरूले सौर्य आयोजना निर्माण सुरु हुनुअघि नै सरकारी नीतिमा वातावरणीय मापदण्ड समावेश गर्नुपर्नेमा पनि जोड दिएका छन्। आयोजना निर्माणपछि पुनर्स्थापना गर्दा छिटो बढ्ने सस्तो वनस्पति मात्र रोप्ने होइन, स्थानीय प्रजातिका विविध वनस्पति समावेश गर्नुपर्ने उनीहरूको सुझाव छ।

सौर्य आयोजनाका वरिपरि जंगली फूलका क्षेत्र राख्दा त्यहाँ बस्ने जीवजन्तुमा परिवर्तन आउने तथा सुरुदेखि नै वन्यजन्तुलाई ध्यानमा राखेर सौर्य आयोजना डिजाइन गर्न सकिनेबारे पनि यसअघि अनुसन्धानहरू भएका छन्। जलाशयमा तैरिने सौर्य प्यानलको सम्भावनाबारे पनि अनुसन्धान भइरहेको छ।

यस अध्ययनका प्रमुख लेखकहरूमध्ये स्ट्यानफोर्ड डोअर स्कुल अफ सस्टेनेबिलिटीका शानजुन ली पनि छन्। उनीसँगै बेइजिङ, नानजिङ, ग्वाङ्झाउ, मेरिल्यान्ड र हनोईका अनुसन्धानकर्ता सहलेखकका रूपमा रहेका छन्।

चराको क्षतिको आर्थिक मूल्य निर्धारण अझै चुनौतीपूर्ण

अर्थशास्त्रीहरूले कार्बन डाइअक्साइडको एक टन उत्सर्जनले विश्वलाई पार्ने अनुमानित आर्थिक लागत निकाल्न सक्छन्। तर एउटा जिल्लाले गुमाउने चराको मूल्य कति हो भन्ने विषयमा त्यस्तो स्पष्ट आर्थिक मापदण्ड छैन।

त्यसैले एउटा विकास योजनाले जलवायु संरक्षणका लागि जैविक विविधताको क्षति स्वीकार गर्दा यी दुईमध्ये एउटालाई मात्र स्पष्ट आर्थिक मूल्य दिन सकिने अवस्था रहेको अनुसन्धानकर्ताहरू बताउँछन्।

यस अध्ययनसँगै प्रकाशित टिप्पणी लेखेका पेकिङ विश्वविद्यालयका अर्थशास्त्री युआनिङ लियाङले अबको मुख्य काम जैविक विविधताको विश्वसनीय आर्थिक मूल्य निर्धारण गर्नु रहेको बताएका छन्। उनका अनुसार, दिगो विकासका नीतिले पारिस्थितिक प्रणालीमा परिवर्तन ल्याउँदा जैविक विविधताको मूल्यबारे विश्वसनीय अनुमान आवश्यक हुन्छ।

तर सौर्य आयोजना मरुभूमि क्षेत्रमा सार्ने सुझाव भने अहिलेसम्म परीक्षणबाट प्रमाणित निष्कर्ष होइन, एउटा नीतिगत सिफारिस मात्र हो।

यो अध्ययनले चीनका विभिन्न जिल्लाले अहिलेसम्म कहाँ र कसरी सौर्य आयोजना निर्माण गरेका छन् भन्ने आधारमा प्रभाव मापन गरेको हो। सौर्य प्यानललाई अर्को स्थानमा सार्दा चराहरूमा कस्तो प्रभाव पर्छ भन्ने कुरा भने यस अध्ययनले परीक्षण गरेको छैन।